नागौरची ‘नागौरी अश्वगंधा’ जीआय टॅगसह देश-विदेशात ओळखीच्या दिशेने

राजस्थानच्या नागौर जिल्ह्यात पिकवली जाणारी ‘नागौरी अश्वगंधा’ आता भौगोलिक मानांकनामुळे (GI Tag) राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर स्वतंत्र ओळख मिळवू लागली आहे. केंद्र सरकारकडून मिळालेल्या या मानांकनामुळे केवळ उत्पादनाची ओळख मजबूत झालेली नसून, स्थानिक शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नवाढीसाठीही नवी दारे खुली झाली आहेत.

जीआय टॅगमुळे नागौरला नवी कृषी ओळख

‘नागौरी अश्वगंधा’ला जीआय टॅग मिळाल्याने नागौर जिल्ह्याचे नाव औषधी वनस्पतींच्या नकाशावर ठळकपणे पुढे आले आहे. यामुळे हे उत्पादन एका विशिष्ट भौगोलिक भागाशी जोडले गेले असून, त्याची गुणवत्ता व वैशिष्ट्ये अधिकृतरीत्या मान्य झाली आहेत.

राजस्थानमध्ये आता एकूण २२ उत्पादनांना जीआय मानांकन मिळाले आहे. यामध्ये बिकानेरी भुजिया, मकराना मार्बल, कोटा डोरिया यांसारखी प्रसिद्ध उत्पादने आधीच समाविष्ट असून, ‘नागौरी अश्वगंधा’ने या यादीत औषधी पिकांच्या क्षेत्रात महत्त्वाची भर घातली आहे.

शेतकऱ्यांसाठी कायदेशीर संरक्षण आणि योग्य दर

जीआय टॅगचा सर्वात मोठा फायदा म्हणजे नावाचे कायदेशीर संरक्षण. आता ‘नागौरी अश्वगंधा’ हे नाव कोणताही व्यापारी किंवा उद्योगपती चुकीच्या पद्धतीने वापरू शकणार नाही. फक्त नागौर परिसरात उत्पादित व प्रमाणित अश्वगंधाच या नावाने विकली जाईल.

यामुळे बाजारातील भेसळ थांबेल, उत्पादनाची विश्वासार्हता वाढेल आणि शेतकऱ्यांना त्यांच्या मालाला योग्य व स्थिर दर मिळण्यास मदत होणार आहे. विशेषतः आंतरराष्ट्रीय बाजारात गुणवत्ता महत्त्वाची असल्याने जीआय टॅग शेतकऱ्यांसाठी मोठा आधार ठरणार आहे.

निर्यात वाढ आणि गुंतवणुकीच्या संधी

जीआय मानांकनामुळे ‘नागौरी अश्वगंधा’च्या निर्यातीला चालना मिळण्याची दाट शक्यता आहे. परदेशातील औषधी व हर्बल कंपन्या थेट नागौरमधील उत्पादक शेतकऱ्यांकडून अश्वगंधा खरेदी करू शकतील.

यामुळे औषधी वनस्पती क्षेत्रात नवीन गुंतवणूक वाढेल, प्रक्रिया उद्योग विकसित होतील आणि स्थानिक पातळीवर रोजगारनिर्मितीला चालना मिळेल. तज्ज्ञांच्या मते, यामुळे तरुण पिढीही हर्बल आणि औषधी पिकांकडे आकर्षित होऊ शकते.

नागौरचे हवामान आणि अश्वगंधाची खास गुणवत्ता

नागौर जिल्ह्याचे कोरडे हवामान आणि वाळूमिश्रित माती अश्वगंधा लागवडीसाठी अत्यंत उपयुक्त मानली जाते. याच नैसर्गिक परिस्थितीमुळे येथील अश्वगंधामध्ये इतर भागांच्या तुलनेत अधिक औषधी गुणधर्म आढळतात.

देशभरात सुमारे ५ हजार हेक्टर क्षेत्रावर अश्वगंधाची लागवड होते, त्यापैकी सुमारे ५०० हेक्टर क्षेत्र एकट्या नागौर जिल्ह्यात आहे. देशाच्या एकूण अश्वगंधा उत्पादनात नागौरचा वाटा सुमारे १० टक्के असल्याचेही नमूद केले जाते.

औषधी महत्व आणि वाढती जागतिक मागणी

अश्वगंधा ही रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवणारी महत्त्वाची औषधी वनस्पती असून आयुर्वेदात तिचा वापर अनेक आजारांवर केला जातो. ताणतणाव कमी करणे, शरीराची ताकद वाढवणे आणि प्रतिकारशक्ती सुधारण्यासाठी अश्वगंधाचा मोठ्या प्रमाणावर उपयोग केला जातो.

कोरोना महामारीच्या काळात या वनस्पतीचे औषधी फायदे विशेषत्वाने पुढे आले. आयुष मंत्रालयाच्या संशोधनातूनही अश्वगंधाच्या उपयोगाची प्रभावी भूमिका स्पष्ट झाल्याने जागतिक बाजारात तिची मागणी झपाट्याने वाढली आहे.

शेतकऱ्यांसाठी नवे संधीद्वार

जीआय टॅगमुळे ‘नागौरी अश्वगंधा’ हे उत्पादन केवळ औषधी पीक न राहता शेतकऱ्यांच्या आर्थिक उन्नतीचे साधन ठरण्याच्या दिशेने वाटचाल करत आहे. योग्य नियोजन, गुणवत्ता नियंत्रण आणि बाजाराशी थेट संपर्क साधल्यास नागौरमधील शेतकऱ्यांचे उत्पन्न लक्षणीयरीत्या वाढू शकते, अशी आशा व्यक्त केली जात आहे