पपईवर रिंग स्पॉट व्हायरसचा प्रादुर्भाव? जाणून घ्या लक्षणे आणि प्रतिबंधात्मक उपाय

पपई पिकामध्ये रिंग स्पॉट व्हायरस (Ring Spot Virus) हा विषाणूजन्य रोग मोठ्या प्रमाणात नुकसान करणारा रोग आहे. महाराष्ट्रातील पपई पिकामध्ये या रोगाचा प्रादुर्भाव आढळून येतो. रोगाचा प्रसार प्रामुख्याने मावा किडीमार्फत होत असल्याने रोगाची लक्षणे दिसण्यापूर्वीच प्रतिबंधात्मक उपाय करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

पपईवरील रिंग स्पॉट व्हायरसची लक्षणे

या रोगाचा प्रादुर्भाव झाल्यानंतर पपईच्या पानांवर पिवळसर चट्टे पडतात, मात्र पानांच्या शिरा हिरव्या राहतात. पाने आकसतात आणि झाडाची वाढ खुंटते.

पानांच्या देठावर आणि खोडाच्या कोवळ्या भागावर तेलकट ठिपके दिसू शकतात. रोगाचा प्रादुर्भाव वाढल्यास फळधारणा कमी होते किंवा काही वेळा फळधारणा होत नाही. तयार होणारी फळे पूर्ण वाढ न होता वाळून गळून पडू शकतात.

फळांवर सुरुवातीला लहान बांगडीच्या आकाराचे किंचित उठावदार ठिपके दिसतात. सुरुवातीला त्यांचा आकार सुमारे १ मिलिमीटर असतो आणि नंतर ते ४ ते ८ मिलिमीटरपर्यंत वाढू शकतात. फळांची वाढ खुंटते आणि फळे वेडीवाकडी होण्याची शक्यता असते.

रोगाचा प्रसार कसा होतो?

रिंग स्पॉट व्हायरसचा प्रसार प्रामुख्याने मावा किडीमुळे होतो. काकडीवर्गीय पिके तसेच कलिंगड, काकडी, चवळी आणि बटाटा यांसारख्या पिकांवरील मावा या विषाणूचा पपई पिकात प्रसार करू शकतो.

हा विषाणू पपईच्या झाडाच्या विविध भागांमध्ये आढळतो; मात्र बियामध्ये आढळत नाही, अशी माहिती PDF मध्ये देण्यात आली आहे.

रोग आल्यानंतर उपचारापेक्षा प्रतिबंध महत्त्वाचा

हा विषाणूजन्य रोग असल्यामुळे रोगाचा प्रादुर्भाव झाल्यानंतर उपचार करण्यापेक्षा रोग येऊ नये यासाठी सुरुवातीपासून प्रतिबंधात्मक उपाय करणे अधिक महत्त्वाचे आहे.

१. रोगप्रतिकारक वाणांची निवड करा

पपई लागवड करताना या रोगासाठी उपलब्ध असलेल्या प्रतिरोधक किंवा सहनशील वाणांची निवड करण्यासाठी कृषी तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.

२. निरोगी रोपे स्वतः तयार करा

रोगमुक्त रोपांची लागवड हा रोगाच्या प्रतिबंधातील महत्त्वाचा उपाय आहे. लागवडीच्या साधारण ४५ ते ५० दिवस आधी रोपवाटिका नियोजन करावे.

प्रमाणित आणि विश्वासार्ह विक्रेत्याकडून बियाणे खरेदी करावे. बियाण्याचे उगवण क्षमता, पॅकिंग तारीख, बॅच क्रमांक, लॉट क्रमांक आणि वैधता तपासून पक्क्या बिलासह बियाणे खरेदी करावे. बियाण्याचे पाकीट आणि बिल जपून ठेवावे.

रोपवाटिका तयार करताना रोगग्रस्त पपई बागेपासून तसेच काकडीवर्गीय पिकांपासून योग्य अंतर ठेवावे. रोगग्रस्त बागेजवळ रोपे तयार करू नयेत.

३. फेब्रुवारी महिन्यात लागवडीचा विचार करा

PDF मधील मार्गदर्शनानुसार पपईची लागवड फेब्रुवारी महिन्यात केल्यास मावा किडीचा प्रादुर्भाव तुलनेने कमी राहण्यास मदत होऊ शकते आणि त्यामुळे रिंग स्पॉट व्हायरसचा धोका कमी करण्यास मदत होते.

४. पपईच्या चारही बाजूंनी मक्याची लागवड करा

रोगाचा प्रतिबंध करण्यासाठी पपईच्या चारही बाजूंनी चार ओळी मक्याच्या लावण्याची शिफारस PDF मध्ये करण्यात आली आहे.

५. काकडीवर्गीय पिकांची लागवड टाळा

पपई बागेच्या जवळपास काकडीवर्गीय पिकांची लागवड टाळावी. या पिकांवरील मावा किडीमुळे विषाणूचा प्रसार होण्याचा धोका वाढू शकतो.

पपई झाडाला संतुलित अन्नद्रव्य व्यवस्थापन द्या

पपईचे झाड निरोगी आणि जोमदार ठेवण्यासाठी माती परीक्षणावर आधारित अन्नद्रव्य व्यवस्थापन करणे महत्त्वाचे आहे.

PDF मधील शिफारशीनुसार, साधारणपणे प्रति झाड दरवर्षी:

• २०० ग्रॅम नत्र
• २०० ग्रॅम स्फुरद
• २०० ग्रॅम पालाश

देण्याचा उल्लेख आहे.

खताची मात्रा समान चार भागांत विभागून लागवडीनंतर तिसऱ्या, पाचव्या आणि सातव्या महिन्यात झाडाला खत देण्याची पद्धत नमूद करण्यात आली आहे. तसेच प्रत्येक झाडाला किमान १० किलो चांगले कुजलेले शेणखत देण्याची शिफारस आहे.

यासोबत २५ ग्रॅम अझोटोबॅक्टर/अॅझोफोर प्रकारचे जैवखत आणि PSB देण्याचा उल्लेख आहे. सूक्ष्म अन्नद्रव्यांची कमतरता असल्यास तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाखाली विशेषतः ०.५ टक्के झिंक सल्फेटची फवारणी करण्याचा सल्ला देण्यात आला आहे.

रोगग्रस्त झाड त्वरित नष्ट करा

पपईच्या झाडावर रिंग स्पॉट व्हायरसची लक्षणे दिसल्यास प्रथम एक-दोन रोगग्रस्त झाडे उपटून ताबडतोब नष्ट करावीत. रोगग्रस्त झाडे बागेत ठेवणे टाळावे, कारण त्यातून रोगाचा पुढील प्रसार होण्याची शक्यता असते.

मावा किडीचे व्यवस्थापन करा

रिंग स्पॉट व्हायरसचा प्रसार मावा किडीमार्फत होत असल्यामुळे मावा नियंत्रणाला विशेष महत्त्व आहे.

PDF मध्ये मावा नियंत्रणासाठी वेळोवेळी ५ टक्के निंबोळी अर्काची फवारणी करण्याचा उल्लेख आहे. तसेच तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाखाली गरजेनुसार १०० ते १२५ मिली निंबोळी तेल प्रति १० लिटर पाणी या प्रमाणात फवारणी करता येते. निंबोळी तेलाच्या फवारणीवेळी स्टिकर वापरण्याचा सल्ला देण्यात आला आहे.

रसायनांचा वापर करताना काळजी घ्या

पपईवरील हा रोग विषाणूजन्य असल्यामुळे केवळ रासायनिक कीटकनाशकांच्या वापराने रोग बरा होईल असे समजू नये. मुख्य भर प्रतिबंध, रोगग्रस्त झाडे काढणे आणि मावा किडीचे व्यवस्थापन यावर असावा.

रासायनिक कीटकनाशके किंवा बुरशीनाशके वापरण्यापूर्वी संबंधित उत्पादनाच्या लेबल क्लेम व शिफारशी तपासाव्यात. तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाखालीच रसायनांचा वापर करावा. रसायनांचा अवास्तव वापर टाळावा.

तसेच अनेक रसायने एकत्र मिसळण्याचे टाळावे, शिफारशीत प्रमाणाचे पालन करावे आणि फवारणी करताना सुरक्षा किटचा वापर करावा.

निष्कर्ष

पपईवरील रिंग स्पॉट व्हायरस हा गंभीर विषाणूजन्य रोग असून त्याचा प्रसार प्रामुख्याने मावा किडीमुळे होतो. त्यामुळे निरोगी रोपे, योग्य लागवड वेळ, काकडीवर्गीय पिकांपासून अंतर, मक्याच्या ओळी, संतुलित अन्नद्रव्य व्यवस्थापन, मावा नियंत्रण आणि रोगग्रस्त झाडे त्वरित नष्ट करणे या उपायांवर शेतकऱ्यांनी विशेष भर द्यावा.

रोगाची लक्षणे दिसल्यानंतर उपाय करण्यापेक्षा लागवडीपासूनच प्रतिबंधात्मक उपाय केल्यास पपई पिकाचे नुकसान कमी करण्यास मदत होऊ शकते.

टीप: वरील माहिती PDF मधील कृषी मार्गदर्शनावर आधारित आहे. प्रत्यक्ष शेतातील परिस्थितीनुसार कृषी तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा. रसायनांचा वापर करताना संबंधित उत्पादनाच्या लेबलवरील शिफारशींचे पालन करावे.