परतीच्या पावसाचा अभ्यास वाढवण्याची गरज; खरीप आणि रब्बी हंगामासाठी ठरणार महत्त्वाचा

यंदाच्या पावसाळ्यात राज्यातील अनेक भागांमध्ये पावसाने मोठी ओढ दिली आहे. १४ सप्टेंबरपर्यंत राज्याच्या पावसात सुमारे १६ टक्क्यांची तूट असल्याचे चित्र आहे. मराठवाडा, विदर्भ आणि मध्य महाराष्ट्रातील अनेक भागांमध्ये पावसाअभावी खरीप पिकांवर परिणाम झाला असून शेतकरी अडचणीत सापडला आहे.

पिकांच्या वाढीच्या आणि पक्वतेच्या अवस्थेत पावसाने दडी मारल्याने उत्पादनात घट होण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे. नदी-नाले कोरडे पडणे, जमिनीतील ओलावा कमी होणे आणि पिण्याच्या पाण्यासह जनावरांच्या चाऱ्याचा प्रश्न निर्माण होण्याची शक्यता यामुळे ग्रामीण भागातील चिंता वाढली आहे.

परतीच्या पावसाकडे शेतकऱ्यांच्या नजरा

अशा परिस्थितीत शेतकरी आणि शासनाचे लक्ष आता परतीच्या पावसाकडे लागले आहे. मात्र राजस्थानमधून मॉन्सूनच्या माघारीस पोषक वातावरण तयार होत असल्याने परतीचा पाऊस अपेक्षेप्रमाणे मिळेल का, याबाबत अनिश्चितता आहे.

परतीचा पाऊस कमी प्रमाणात आणि कमी कालावधीसाठी होत असला, तरी दुष्काळी पट्ट्यातील शेतकऱ्यांसाठी त्याचे महत्त्व मोठे आहे. विशेषतः ज्या भागात खरीप हंगामात पुरेसा पाऊस होत नाही, तेथे परतीचा पाऊस रब्बी हंगामासाठी जमिनीत ओलावा निर्माण करण्यास उपयुक्त ठरू शकतो.

धाराशिवसह दुष्काळी भागात गंभीर परिस्थिती

धाराशिव जिल्ह्यात पावसाचा मोठा खंड पडल्याने पिकांचे मोठ्या प्रमाणात नुकसान झाल्याचे अहवालात नमूद करण्यात आले आहे. मराठवाड्यातील इतर दुष्काळी भागांमध्येही अशीच परिस्थिती असल्याचे चित्र आहे.

जर परतीच्या पावसानेही पाठ फिरवली, तर काही दुष्काळी भागांमध्ये खरीप पिकांचे मोठे नुकसान होण्यासोबतच जनावरांचा चारा आणि पिण्याच्या पाण्याचा प्रश्न अधिक गंभीर होऊ शकतो.

परतीचा पाऊस नेमका कसा पडतो?

मॉन्सूनचे आगमन आणि माघार या दोन्ही नैसर्गिक प्रक्रिया आहेत. मात्र मॉन्सूनच्या आगमनाच्या तुलनेत त्याच्या माघारीचा आणि परतीच्या पावसाचा अभ्यास तुलनेने अधिक वाढवण्याची गरज आहे.

साधारणपणे सप्टेंबरच्या मध्यापासून देशाच्या वायव्य भागातून मॉन्सूनची माघार सुरू होते. त्यानंतर महाराष्ट्रातूनही मॉन्सून हळूहळू माघारी जातो.

महाराष्ट्रातून मॉन्सून परतताना नैऋत्येकडून येणारे बाष्पयुक्त वारे आणि ईशान्येकडून येणारे तुलनेने कोरडे वारे यांचा संयोग झाल्यास काही भागांमध्ये पाऊस होतो. यालाच सामान्यतः परतीचा पाऊस म्हटले जाते.

या पावसाचा कालावधी दरवर्षी सारखा नसतो. काही वेळा तो केवळ एक-दोन दिवस राहतो, तर काही परिस्थितींमध्ये त्याचा कालावधी अधिक असू शकतो.

मराठवाडा आणि दुष्काळी पट्ट्यासाठी परतीचा पाऊस महत्त्वाचा

लातूर, धाराशिव, बीड, जालना, छत्रपती संभाजीनगर, सोलापूर तसेच सांगली आणि सातारा जिल्ह्यांतील काही दुष्काळी भागांमध्ये खरीप हंगामात पुरेसा पाऊस न मिळाल्यास परतीचा पाऊस रब्बी हंगामासाठी महत्त्वाचा ठरतो.

या पावसामुळे जमिनीमध्ये काही प्रमाणात ओलावा निर्माण होऊ शकतो. त्यामुळे रब्बी पिकांच्या पेरणीसाठी परिस्थिती सुधारण्यास मदत होऊ शकते. मात्र परतीच्या पावसाचे प्रमाण, कालावधी आणि भौगोलिक क्षेत्र यामध्ये मोठी तफावत असू शकते.

हवामानतज्ज्ञांनी परतीच्या पावसाचा अभ्यास वाढवावा

मॉन्सूनच्या आगमनाचा अंदाज, त्याची प्रगती आणि पावसाचे वितरण यावर मोठ्या प्रमाणात संशोधन झाले आहे. त्याचप्रमाणे परतीचा मॉन्सून आणि त्यातून होणाऱ्या पावसाचा अधिक सखोल अभ्यास करण्याची गरज आहे.

परतीचा पाऊस कोणत्या भागात, कोणत्या कालावधीत आणि कोणत्या परिस्थितीत होतो, याचा अधिक अचूक अभ्यास झाल्यास शेतकऱ्यांना पीक नियोजनात त्याचा फायदा होऊ शकतो.

मॉन्सूनच्या माघारीच्या तारखांमध्ये बदल

२०२० पासून हवामानशास्त्र विभागाच्या नव्या वेळापत्रकानुसार मॉन्सूनच्या माघारीच्या सरासरी तारखांमध्ये बदल करण्यात आले आहेत.

राजस्थानमधून मॉन्सूनच्या माघारीची सुरुवात साधारण १७ सप्टेंबरच्या आसपास मानली जाते. महाराष्ट्रातील विविध विभागांसाठीही माघारीच्या नव्या सरासरी तारखा पूर्वीच्या तुलनेत बदलल्या आहेत.

नव्या सरासरी तारखांनुसार:

• कोकण: ८ ऑक्टोबर
• मध्य महाराष्ट्र: ८ ते १३ ऑक्टोबर
• मराठवाडा: ९ ऑक्टोबर
• विदर्भ: ८ ऑक्टोबर

या बदलत्या हवामान पद्धतीचा शेतीवर होणारा परिणाम लक्षात घेऊन पीक पद्धती आणि पीक व्यवस्थापनात आवश्यक बदल करण्याबाबत संशोधन होणे गरजेचे आहे.

बदलत्या हवामानानुसार पीक नियोजनाची गरज

पावसाचे आगमन, वितरण आणि माघारीच्या तारखांमध्ये बदल होत असल्यास त्याचा थेट परिणाम शेतीच्या नियोजनावर होतो. त्यामुळे शेतकऱ्यांना केवळ पावसाचा अंदाज देण्यापेक्षा पाऊस कोणत्या पिकाच्या कोणत्या अवस्थेत उपयुक्त किंवा नुकसानकारक ठरू शकतो, याबाबतही मार्गदर्शन मिळणे आवश्यक आहे.

खरीप पिकांच्या काढणीचे नियोजन, रब्बी पिकांची पेरणी, जमिनीतील ओलाव्याचे व्यवस्थापन आणि पाण्याचे नियोजन यासाठी परतीच्या पावसाचा अभ्यास उपयोगी ठरू शकतो.

दुष्काळाच्या पार्श्वभूमीवर उपाययोजनांची गरज

राज्यातील अनेक भागांमध्ये पावसाअभावी शेतीचे मोठे नुकसान झाले आहे. अशा परिस्थितीत परतीच्या पावसाची प्रतीक्षा असली तरी त्यावर पूर्णपणे अवलंबून राहणे शेतकऱ्यांसाठी जोखमीचे ठरू शकते.

दुष्काळी परिस्थिती निर्माण झालेल्या भागांमध्ये पिकांचे नुकसान, पिण्याचे पाणी, जनावरांचा चारा आणि आगामी रब्बी हंगाम यांचा विचार करून प्रशासनाने परिस्थितीचा आढावा घेणे आवश्यक आहे.

परतीचा पाऊस हा काही भागांसाठी शेतीला आधार देऊ शकतो; मात्र बदलत्या हवामान परिस्थितीत त्याचा अधिक शास्त्रीय आणि स्थानिक पातळीवर अभ्यास होणे ही काळाची गरज आहे. हवामान अंदाज, पावसाचे वितरण आणि पीक व्यवस्थापन यांचा समन्वय साधल्यास भविष्यात शेतकऱ्यांना अधिक योग्य नियोजन करता येऊ शकते.