कमी पावसात आंतरपीक पद्धत ठरते फायदेशीर; शेतकऱ्यांचे नुकसान कमी करण्यासाठी प्रभावी उपाय

हवामानातील बदल, अनियमित पाऊस आणि वारंवार उद्भवणाऱ्या दुष्काळसदृश परिस्थितीमुळे शेतीसमोर मोठी आव्हाने निर्माण होत आहेत. विशेषतः कोरडवाहू आणि कमी पाऊस पडणाऱ्या भागातील शेतकऱ्यांना उत्पादन घटण्याचा धोका अधिक असतो. अशा परिस्थितीत आंतरपीक पद्धत (Intercropping System) ही शेतकऱ्यांसाठी एक प्रभावी आणि फायदेशीर शेती पद्धत ठरू शकते. योग्य नियोजन करून आंतरपीक घेतल्यास कमी पावसातही उत्पादन टिकवून ठेवणे आणि आर्थिक नुकसान कमी करणे शक्य होते.

आंतरपीक म्हणजे काय?

मुख्य पिकासोबत दुसरे पूरक पीक ठराविक ओळींच्या प्रमाणात एकाच शेतात घेण्याच्या पद्धतीला आंतरपीक म्हणतात. उदाहरणार्थ, सोयाबीनसोबत तूर, कापसासोबत मूग किंवा ज्वारीसोबत उडीद अशी पिकांची लागवड केली जाते.

या पद्धतीमुळे उपलब्ध जमीन, पाणी, सूर्यप्रकाश आणि पोषणद्रव्यांचा अधिक कार्यक्षम वापर होतो. तसेच एका पिकाला फटका बसला तरी दुसऱ्या पिकातून उत्पन्न मिळण्याची शक्यता वाढते.

कमी पावसात आंतरपीक का महत्त्वाचे?

कमी पाऊस किंवा पावसातील दीर्घ खंडामुळे एकाच पिकावर आधारित शेतीत मोठे नुकसान होऊ शकते. जर मुख्य पीक दुष्काळामुळे प्रभावित झाले तर संपूर्ण हंगाम धोक्यात येतो. मात्र आंतरपीक पद्धतीमध्ये विविध पिके एकत्र घेतल्यामुळे जोखीम विभागली जाते.

वेगवेगळ्या मुळांच्या खोलीची आणि पाण्याच्या गरजा वेगवेगळ्या असलेल्या पिकांमुळे मातीतील उपलब्ध ओलावा अधिक चांगल्या प्रकारे वापरला जातो. त्यामुळे कमी पावसाच्या परिस्थितीतही काही प्रमाणात उत्पादन मिळण्याची शक्यता वाढते.

आंतरपीकामुळे तोटा कसा कमी होतो?

आंतरपीक पद्धतीमुळे जमिनीवर अधिक आच्छादन तयार होते. यामुळे पावसाचे पाणी वाहून जाण्याचे प्रमाण कमी होते आणि मातीतील ओलावा जास्त काळ टिकून राहतो. तसेच बाष्पीभवन कमी झाल्यामुळे पिकांना अधिक काळ पाणी उपलब्ध राहते.

जर एका पिकाला रोग, कीड किंवा पाण्याचा ताण बसला तरी दुसरे पीक चांगले राहू शकते. त्यामुळे शेतकऱ्यांना किमान काही प्रमाणात उत्पन्न मिळते. याच कारणामुळे अनेक कृषी तज्ज्ञ आंतरपीक पद्धतीला नैसर्गिक विमा (Natural Insurance) असेही संबोधतात.

कमी पावसासाठी फायदेशीर आंतरपीक संयोजना

महाराष्ट्रातील कोरडवाहू भागांसाठी खालील आंतरपीक संयोजना उपयुक्त मानल्या जातात:

• सोयाबीन + तूर (4:2 किंवा 6:2)
• कापूस + मूग (1:2)
• कापूस + उडीद (1:2)
• ज्वारी + तूर (2:1)
• बाजरी + मूग (2:1)
• तूर + उडीद (1:2)
• सोयाबीन + मूग (4:2)

स्थानिक हवामान, जमिनीचा प्रकार आणि उपलब्ध पाण्याचा विचार करून योग्य संयोजना निवडणे आवश्यक आहे.

शेतकऱ्यांसाठी महत्त्वाच्या सूचना

• आपल्या भागातील सरासरी पाऊस लक्षात घेऊन पीक निवडा.
• प्रमाणित वाणांचा वापर करा.
• ओळींचे योग्य गुणोत्तर आणि अंतर पाळा.
• तण, कीड व रोग व्यवस्थापनाचे नियोजन करा.
• पावसाचे पाणी साठवण आणि जलसंधारण उपायांवर भर द्या.

कमी पावसाच्या परिस्थितीत आंतरपीक पद्धत ही शेतकऱ्यांसाठी अत्यंत उपयुक्त आणि सुरक्षित शेती पद्धत ठरू शकते. योग्य आंतरपीक संयोजना निवडल्यास उत्पादनातील जोखीम कमी होते, जमिनीची सुपीकता टिकून राहते आणि शेतकऱ्यांचे उत्पन्न अधिक स्थिर राहण्यास मदत होते. बदलत्या हवामानाच्या पार्श्वभूमीवर आंतरपीक पद्धतीचा अवलंब करणे ही काळाची गरज बनली आहे.