पावसाच्या खंड काळातील उपाययोजना: पिके, फळबाग आणि पशुधन वाचवण्यासाठी महत्त्वाच्या सूचना

Rain Break Management: पावसात खंड पडल्यास शेतीपिकांवर पाण्याचा ताण निर्माण होऊ शकतो. मात्र, अशा परिस्थितीत सर्व पिकांसाठी किंवा सर्व शेतांसाठी एकच उपाय लागू होत नाही. पीक कोणते आहे, त्याची वाढीची अवस्था काय आहे, जमिनीचा प्रकार, उपलब्ध ओलावा, सिंचनाची सुविधा आणि स्थानिक हवामान यांचा विचार करून उपाययोजना करणे आवश्यक आहे.

पावसाच्या खंड काळात योग्य नियोजन केल्यास पिकांवरील पाण्याचा ताण कमी करण्यास, उपलब्ध ओलावा टिकवून ठेवण्यास आणि संभाव्य उत्पादन घट कमी करण्यास मदत होऊ शकते.

महत्त्वाची सूचना: फवारणी, खतांचा वापर किंवा इतर कृषी उपाययोजना करताना स्थानिक कृषी तज्ज्ञांच्या सल्ल्याने आणि संबंधित पिकासाठी शिफारशीनुसार निर्णय घ्यावा.

पावसाच्या खंड काळात पिकांचे नियमित निरीक्षण करा

पावसात खंड पडल्यास सर्वप्रथम पिकांची सद्यस्थिती तपासणे महत्त्वाचे आहे.

शेतकऱ्यांनी नियमितपणे पुढील बाबींचे निरीक्षण करावे:

• पिकाची वाढीची अवस्था
• पानांची स्थिती
• पानांचा रंग
• मुळांच्या परिसरातील ओलावा
• पाण्याच्या ताणाची लक्षणे
• पिकाची वाढ मंदावली आहे का?

सकाळच्या वेळी पाने कोमेजणे, पानांचा रंग बदलणे किंवा पिकाची वाढ मंदावणे अशी लक्षणे दिसल्यास परिस्थितीनुसार तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.

जमिनीच्या प्रकारानुसार उपाययोजना करा

हलकी, मध्यम आणि भारी जमिनीत पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता वेगवेगळी असते.

त्यामुळे प्रत्येक शेतासाठी एकसारखी उपाययोजना करणे योग्य नाही.

हलकी जमीन

हलकी जमिनीत ओलावा तुलनेने लवकर कमी होतो. त्यामुळे उपलब्ध पाण्याचा काटकसरीने वापर करणे आवश्यक आहे.

मध्यम जमीन

जमिनीतील उपलब्ध ओलावा आणि पिकाची वाढीची अवस्था पाहून सिंचन व इतर उपाययोजना कराव्यात.

भारी जमीन

भारी जमिनीत ओलावा अधिक काळ टिकू शकतो. मात्र, जमिनीतील प्रत्यक्ष ओलाव्याची स्थिती तपासूनच निर्णय घ्यावा.

उपलब्ध पाण्याचा काटकसरीने वापर करा

ज्या शेतकऱ्यांकडे सिंचनाची सुविधा उपलब्ध आहे त्यांनी पाण्याचा कार्यक्षम वापर करावा.

उपलब्ध पाणी संपूर्ण क्षेत्रात कमी प्रमाणात देण्यापेक्षा पिकाच्या संवेदनशील वाढीच्या अवस्थेला संरक्षित सिंचन देण्यास प्राधान्य द्यावे.

पिकांच्या खालील अवस्था पाण्याच्या दृष्टीने महत्त्वाच्या असू शकतात:

• फुलोरा
• शेंगा किंवा बोंडांची निर्मिती
• दाणे भरण्याची अवस्था
• फळवाढीची अवस्था

या काळात आवश्यकतेनुसार संरक्षित सिंचन दिल्यास पिकांवरील पाण्याचा ताण कमी करण्यास मदत होऊ शकते.

ठिबक आणि तुषार सिंचनाचा वापर

उपलब्ध असल्यास पुढील पद्धतींचा वापर करावा:

• ठिबक सिंचन
• तुषार सिंचन

या पद्धतींमुळे उपलब्ध पाण्याचा अधिक कार्यक्षम वापर करता येतो.

पावसाचे पाणी शेतात अडवा आणि जमिनीत मुरवा

पावसाच्या खंडानंतर पडणारा पाऊस अत्यंत महत्त्वाचा असतो. त्यामुळे पावसाचे पाणी शेताबाहेर वाहून जाण्याऐवजी ते जास्तीत जास्त जमिनीत मुरेल यासाठी जलसंधारणाच्या उपाययोजना कराव्यात.

उपलब्ध परिस्थितीनुसार पुढील उपाय करता येतील:

• सरी-वरंबा पद्धत
• कंटूर सऱ्या
• जलसंधारणाच्या सऱ्या
• बांधबंदिस्ती
• चर
• शेततळे

विशेषतः कपाशी आणि तूर पिकांमध्ये जलसंधारणाच्या सऱ्यांचा उपयोग करून पावसाचे पाणी अडविण्यास मदत होऊ शकते.

तण नियंत्रण अत्यंत महत्त्वाचे

पावसाच्या खंड काळात पिकांबरोबर तणेदेखील जमिनीतील उपलब्ध पाणी आणि अन्नद्रव्यांसाठी स्पर्धा करतात.

त्यामुळे तणांचे वेळीच नियंत्रण करणे महत्त्वाचे आहे.

पिकांच्या अवस्थेनुसार पुढील उपाय करता येतात:

• आंतरमशागत
• खुरपणी
• कोळपणी
• शिफारशीनुसार तणनाशकांचा वापर

तणांचे वेळेवर नियंत्रण केल्यास जमिनीतील उपलब्ध ओलावा पिकांना अधिक काळ उपलब्ध राहण्यास मदत होते.

आंतरमशागतीद्वारे ओलावा टिकवा

पावसाच्या खंड काळात जमिनीच्या पृष्ठभागावर भेगा पडू शकतात. या भेगांमधून जमिनीतील ओलावा कमी होण्याची शक्यता असते.

योग्य वेळी आंतरमशागत केल्यास:

• जमिनीवरील भेगा बुजण्यास मदत होते
• बाष्पीभवन कमी होऊ शकते
• जमिनीतील ओलावा टिकून राहण्यास मदत होते

मात्र, आंतरमशागत करताना पिकांच्या मुळांना इजा होणार नाही याची विशेष काळजी घ्यावी.

आच्छादनाचा वापर करून जमिनीतील ओलावा टिकवा

पिकांच्या ओळींमध्ये उपलब्ध सेंद्रिय पदार्थांचे आच्छादन केल्यास जमिनीवरील बाष्पीभवन कमी होण्यास मदत होऊ शकते.

आच्छादनासाठी वापरता येणारे पदार्थ:

• पीक अवशेष
• कडबा
• वाळलेले गवत
• इतर उपलब्ध सेंद्रिय पदार्थ

आच्छादनामुळे:

• जमिनीतील ओलावा टिकण्यास मदत होते
• जमिनीचे तापमान नियंत्रित राहू शकते
• तणांची वाढ कमी होऊ शकते
• जमिनीतील सेंद्रिय पदार्थ वाढण्यास मदत होऊ शकते

कीड व रोगांचे नियमित निरीक्षण करा

पावसाच्या खंड काळात पिकांवरील कीड आणि रोगांचे नियमित निरीक्षण करणे आवश्यक आहे.

शेतकऱ्यांनी आठवड्यातून किमान एकदा पिकांची पाहणी करावी.

पाहणी करताना पुढील गोष्टी तपासाव्यात:

• किडीची संख्या
• रोगांची लक्षणे
• प्रादुर्भावाची तीव्रता

शक्य असल्यास एकात्मिक कीड व्यवस्थापन पद्धतींचा वापर करावा.

उपयुक्त उपाय:

• जैविक नियंत्रण
• जैविक निविष्ठा
• पक्षीथांबे
• चिकट सापळे
• फेरोमोन सापळे

कीड किंवा रोगांचा प्रादुर्भाव वाढल्यास संबंधित पिकासाठी शिफारशीत उपाययोजना तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाखाली कराव्यात.

पाण्याचा ताण असताना अन्नद्रव्य व्यवस्थापन

पावसाच्या खंड काळात जमिनीतील ओलावा कमी झाल्यास मुळांद्वारे अन्नद्रव्यांचे शोषण कमी होऊ शकते.

अशा परिस्थितीत पिकाची अवस्था, उपलब्ध ओलावा आणि स्थानिक हवामान विचारात घेऊन आवश्यकतेनुसार पर्णीय अन्नद्रव्य व्यवस्थापन करता येते.

तज्ज्ञांच्या शिफारशीनुसार काही परिस्थितीत:

• पोटॅशिअम नायट्रेट – १ ते २ टक्के
• ००:५०:३४ – १ टक्का

यांची फवारणी ८ ते १० दिवसांच्या अंतराने करण्याची शिफारस केली जाऊ शकते.

यामुळे पिकांना पाण्याचा ताण सहन करण्यास मदत होऊ शकते.

फवारणीची मात्रा, वेळ आणि अन्नद्रव्यांची निवड ही संबंधित पीक, त्याची अवस्था आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार ठरवावी.

जैविक आणि सेंद्रिय निविष्ठांचा वापर

पिकांवरील जैविक आणि अजैविक ताण कमी करण्यासाठी उपलब्धतेनुसार आणि शिफारशीनुसार जैविक निविष्ठांचा वापर उपयुक्त ठरू शकतो.

उपलब्ध परिस्थितीनुसार वापरता येणाऱ्या निविष्ठा:

• बायो-एनपीके
• बायोमिक्स
• मायकोरायझा

तसेच जमिनीची गुणवत्ता सुधारण्यासाठी पुढील सेंद्रिय खतांचा वापर उपयुक्त ठरू शकतो:

• शेणखत
• कंपोस्ट
• गांडूळ खत

यामुळे जमिनीची भौतिक स्थिती, सूक्ष्मजीवांची क्रियाशीलता आणि पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता सुधारण्यास मदत होऊ शकते.

पशुधनासाठी चारा व्यवस्थापन करा

पावसाच्या खंडाचा परिणाम केवळ शेतीपिकांवरच नव्हे तर पशुधनासाठी उपलब्ध होणाऱ्या हिरव्या चाऱ्यावरही होऊ शकतो.

त्यामुळे शेतकऱ्यांनी उपलब्ध पाणी, क्षेत्र आणि पशुधनाची संख्या विचारात घेऊन चारा नियोजन करावे.

स्थानिक परिस्थितीनुसार पुढील चारा पिकांचा विचार करता येईल:

• ज्वारी
• मका
• बाजरी
• चारा गवत
• बरसीम
• लुसर्न

मुरघास तयार करा

हिरव्या चाऱ्याची उपलब्धता असताना मुरघास तयार करून भविष्यासाठी चाऱ्याचा साठा करता येतो.

तसेच:

• कडब्याची कुट्टी करावी
• हिरवा व वाळलेला चारा संतुलित प्रमाणात वापरावा
• कडधान्यवर्गीय चाऱ्याचा समावेश करावा

खनिज मिश्रण किंवा पूरक खाद्य देताना पशुवैद्यकीय किंवा पशुपोषण तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.

चारा साठवताना तो कोरड्या आणि हवेशीर ठिकाणी ठेवावा, जेणेकरून बुरशी वाढून चाऱ्याची गुणवत्ता कमी होणार नाही.

पावसानंतर जलसंधारणासाठी शेत तयार ठेवा

पावसाचा खंड संपल्यानंतर कमी कालावधीत मोठ्या प्रमाणात पाऊस पडण्याची शक्यता असते.

त्यामुळे शेतातील जलसंधारणाच्या रचना सुस्थितीत ठेवणे आवश्यक आहे.

खालील बाबींकडे लक्ष द्या:

• शेतातील बांध मजबूत करा
• जलसंधारणाच्या सऱ्या तयार ठेवा
• चर स्वच्छ ठेवा
• शेततळ्यांची देखभाल करा

पावसाचे पाणी वाहून जाण्याऐवजी ते जास्तीत जास्त जमिनीत मुरेल यासाठी योग्य नियोजन करावे.

पावसाच्या खंड काळात फळबाग व्यवस्थापन

पावसात खंड पडल्यास फळबागेतील झाडांवर पाण्याचा ताण येण्याची शक्यता असते.

त्यामुळे फळबागेत नियमित निरीक्षण करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

ठिबक सिंचनाला प्राधान्य द्या

उपलब्ध असल्यास फळबागेत ठिबक सिंचनाचा वापर करावा.

झाडांच्या मुळांच्या कार्यक्षम क्षेत्रात आवश्यक तेवढेच पाणी द्यावे.

अनावश्यक पाणी वापर टाळून उपलब्ध पाण्याचे योग्य नियोजन करावे.

सकाळी किंवा सायंकाळी सिंचन

शक्यतो:

• सकाळी लवकर
• सायंकाळी

सिंचन करावे.

या काळात तापमान तुलनेने कमी असल्यामुळे पाण्याचे बाष्पीभवन कमी होण्यास मदत होते.

तीव्र उष्णतेच्या वेळी सिंचन टाळणे योग्य ठरू शकते.

फळबागेत सेंद्रिय आच्छादन करा

झाडांच्या मुळांच्या परिसरात सेंद्रिय आच्छादन केल्यास ओलावा टिकून राहण्यास मदत होते.

आच्छादनासाठी:

• वाळलेले गवत
• पीक अवशेष
• कडबा
• इतर सेंद्रिय पदार्थ

वापरता येतात.

महत्त्वाची काळजी

आच्छादन झाडाच्या बुंध्याला थेट चिकटून ठेवू नये.

बुंध्याजवळ जास्त आर्द्रता निर्माण झाल्यास काही रोगांचा प्रादुर्भाव वाढण्याची शक्यता असते.

फळबागेतील रोग व्यवस्थापन

पावसातील खंडानंतर आर्द्रता आणि तापमानातील बदलांमुळे काही रोगांचा प्रादुर्भाव वाढू शकतो.

त्यामुळे फळबागेची नियमित पाहणी करावी.

पुढील उपाय महत्त्वाचे आहेत:

• सुकलेल्या फांद्या काढाव्यात
• रोगग्रस्त पाने व फांद्या नष्ट कराव्यात
• बागेत स्वच्छता ठेवावी

छाटणीच्या जखमा किंवा खोडावरील जखमांसाठी आवश्यकतेनुसार आणि संबंधित फळपिकासाठी शिफारशीनुसार बोर्डो पेस्टचा वापर तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाखाली करता येतो.

फळबागेतील अन्नद्रव्य व्यवस्थापन

पाण्याचा ताण असताना जास्त प्रमाणात रासायनिक खते जमिनीत देणे टाळावे.

झाडांची अवस्था, जमिनीतील ओलावा आणि अपेक्षित उत्पादन लक्षात घेऊन अन्नद्रव्य व्यवस्थापन करावे.

आवश्यकतेनुसार तज्ज्ञांच्या सल्ल्याने पर्णीय अन्नद्रव्य फवारणी करता येते.

मात्र:

• तीव्र पाण्याचा ताण असल्यास
• अतिउष्णतेच्या परिस्थितीत

फवारणी टाळून योग्य हवामान आणि वेळ निवडावी.

पावसाच्या खंड काळात शेतकऱ्यांसाठी महत्त्वाच्या १० सूचना

1. पीक आणि जमिनीची नियमित पाहणी करा.
2. जमिनीच्या प्रकारानुसार उपाययोजना करा.
3. उपलब्ध पाण्याचा काटकसरीने वापर करा.
4. संवेदनशील अवस्थेत संरक्षित सिंचनाला प्राधान्य द्या.
5. तणांचे वेळीच नियंत्रण करा.
6. आंतरमशागतीद्वारे जमिनीतील ओलावा टिकवा.
7. पीक अवशेषांचे आच्छादन वापरा.
8. कीड व रोगांचे नियमित निरीक्षण करा.
9. पावसानंतरचे पाणी जास्तीत जास्त शेतात मुरवण्यासाठी जलसंधारण करा.
10. पशुधनासाठी चारा आणि मुरघासाचे नियोजन करा.