राष्ट्रीय पशुधन अभियान योजना (National Livestock Mission - NLM)

भारत सरकारच्या पशुसंवर्धन व दुग्धव्यवसाय विभागाकडून राष्ट्रीय पशुधन अभियान (NLM) ही योजना 2014-15 या आर्थिक वर्षापासून राबवली जात आहे. क्षेत्रातील सध्याच्या गरजा लक्षात घेऊन 2021-22 पासून या योजनेत सुधारणा व पुनर्रचना करण्यात आली आहे.

सुधारित NLM योजनेचा उद्देश:

• रोजगार निर्मिती
• उद्योजकता विकास
• प्रति पशू उत्पादनक्षमता वाढ
• मांस, शेळीचे दूध, अंडी आणि लोकर उत्पादन वाढवणे

या योजनेअंतर्गत जास्त उत्पादनामुळे देशांतर्गत गरजा पूर्ण करून निर्यात वाढीस मदत होईल. तसेच असंघटित क्षेत्रातील उत्पादनाला संघटित क्षेत्राशी जोडण्यासाठी उद्योजक तयार करणे हा योजनेचा मुख्य उद्देश आहे.

 अभियानाची उद्दिष्टे (Mission Objectives)

राष्ट्रीय पशुधन अभियानाची प्रमुख उद्दिष्टे:

1. मेंढी, शेळी, कुक्कुटपालन, डुक्करपालन व चारा क्षेत्रात उद्योजकता विकासाद्वारे रोजगार निर्मिती
2. जाती सुधारणा करून प्रति पशू उत्पादन वाढवणे
3. मांस, अंडी, शेळीचे दूध, लोकर व चारा उत्पादन वाढवणे
4. चारा व खाद्य उपलब्धता वाढवून तुटवडा कमी करणे
5. चारा प्रक्रिया युनिट्स स्थापनेस प्रोत्साहन देणे
6. पशुधन विमा यांसारख्या जोखीम व्यवस्थापन उपायांना प्रोत्साहन
7. कुक्कुट, मेंढी, शेळी, खाद्य व चारा क्षेत्रात संशोधनाला प्रोत्साहन
8. राज्यातील अधिकारी व पशुपालकांना प्रशिक्षण व विस्तार सेवा देणे
9. उत्पादन खर्च कमी व उत्पादन वाढीसाठी कौशल्य आधारित प्रशिक्षण देणे

 अभियानाची रचना (Mission Design)

राष्ट्रीय पशुधन अभियानात तीन उप-अभियानांचा समावेश आहे:

(a) पशुधन व कुक्कुट जाती सुधारणा उप-अभियान

(b) खाद्य व चारा विकास उप-अभियान

(c) नवकल्पना व विस्तार उप-अभियान

3. जाती सुधारणा उप-अभियान

या अंतर्गत:

• कुक्कुट, मेंढी, शेळी व डुक्करपालनात उद्योजकता विकास
• व्यक्ती, FPO, SHG, JLG, Section 8 कंपन्यांना प्रोत्साहन
• राज्य सरकारला जाती सुधारणा पायाभूत सुविधा उभारणीसाठी मदत

3.खाद्य व चारा विकास उप-अभियान

या उप-अभियानाचा उद्देश:

• चारा बियाणे साखळी मजबूत करणे
• प्रमाणित चारा बियाणे उपलब्ध करणे
• चारा ब्लॉक, सायलेज व हे बॅलिंग युनिट्स स्थापनेस प्रोत्साहन

3.नवकल्पना व विस्तार उप-अभियान

या अंतर्गत:

• संशोधन संस्था, विद्यापीठे व संघटनांना प्रोत्साहन
• ICAR व इतर संस्थांना संशोधनासाठी मदत
• पशुधन विमा, जनजागृती, प्रशिक्षण, सेमिनार यांना सहाय्य
• तंत्रज्ञान प्रसार व नवकल्पना प्रोत्साहन

 योजनेचा कार्यक्षेत्र (Jurisdiction)

ही योजना 2021-22 पासून संपूर्ण भारतभर लागू आहे.

 संस्थात्मक रचना (Institutional Structure)

5.1 सशक्त समिती (Empowered Committee - EC)

5.1.1 समितीची रचना:

• अध्यक्ष: पशुसंवर्धन व दुग्धव्यवसाय विभागाचे सचिव
• सदस्य:
  • वित्त सल्लागार (DAHD)
  • पशुसंवर्धन आयुक्त
  • संयुक्त सचिव (DAHD)
  • विविध राज्यांचे प्रधान सचिव (5 विभागांमधून)
  • संबंधित मंत्रालयांचे प्रतिनिधी
• सदस्य सचिव:
  • संयुक्त सचिव, राष्ट्रीय पशुधन अभियान (Mission Director)

राष्ट्रीय पशुधन अभियान ही योजना शेतकरी व पशुपालकांसाठी अत्यंत महत्वाची असून, रोजगार निर्मिती, उत्पादन वाढ आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर यामुळे पशुधन क्षेत्राचा सर्वांगीण विकास होणार आहे.