नागपुरी संत्रा व मोसंबीवरील फायटोफ्थोरा ब्राऊन रॉट रोग: लक्षणे, कारणे आणि व्यवस्थापन

विदर्भातील काही भागांमध्ये नागपुरी संत्रा आणि मोसंबीच्या फळांवर फायटोफ्थोरा ब्राऊन रॉट (भुरा विगलन) रोगाचा प्रादुर्भाव दिसून येत आहे. पावसाळ्यातील दमट हवामान, जास्त आर्द्रता आणि बागेत पाण्याचा योग्य निचरा न होणे यामुळे या रोगाचा धोका वाढतो.

वेळीच रोगाची ओळख करून योग्य व्यवस्थापन न केल्यास फळांची गुणवत्ता कमी होणे, फळगळ वाढणे तसेच काढणीनंतर पॅकिंग आणि वाहतुकीदरम्यान नुकसान होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे संत्रा व मोसंबी उत्पादकांनी पावसाळ्यात बागेचे नियमित निरीक्षण करणे आणि प्रतिबंधात्मक उपाययोजना करणे महत्त्वाचे आहे.

फायटोफ्थोरा ब्राऊन रॉट म्हणजे काय?

फायटोफ्थोरा ब्राऊन रॉट हा प्रामुख्याने फळांवर आढळणारा बुरशीसदृश रोग आहे. सतत पाऊस, दमट वातावरण, जास्त आर्द्रता आणि बागेत पाणी साचणे या परिस्थिती रोगाच्या वाढीस अनुकूल ठरतात.

या रोगाशी प्रामुख्याने खालील रोगकारकांचा संबंध आढळतो:

• Phytophthora palmivora
• Phytophthora nicotianae

यापैकी Phytophthora palmivora ही प्रजाती तुलनेने अधिक आक्रमक असल्याचे नमूद केले जाते.

रोगाचा प्रसार कसा होतो?

फायटोफ्थोरा रोगकारक जमिनीत किंवा संक्रमित वनस्पती अवशेषांमध्ये टिकून राहू शकतो. पाऊस किंवा सिंचनाचे पाणी जमिनीवर आदळल्यानंतर उडणाऱ्या पाण्याच्या थेंबांद्वारे रोगकारक झाडाच्या खालच्या भागातील फळांपर्यंत पोहोचू शकतो.

खालील परिस्थितीत रोगाचा प्रसार अधिक वेगाने होऊ शकतो:

• सतत पाऊस आणि दमट हवामान
• बागेत पाणी साचणे
• पाण्याचा योग्य निचरा नसणे
• जमिनीच्या अगदी जवळ असलेल्या फांद्या व फळे
• संक्रमित फळे बागेत पडून राहणे
• बागेत जास्त आर्द्रता असणे
• दाट फांद्यांमुळे हवा खेळती न राहणे
• पावसाचे शिंतोडे किंवा पाण्याचे थेंब फळांवर उडणे

ब्राऊन रॉट रोगाची प्रमुख लक्षणे

रोगाची लक्षणे प्रामुख्याने परिपक्व किंवा परिपक्वतेच्या जवळ आलेल्या फळांवर दिसून येतात.

1. पाणी शोषल्यासारखे चट्टे

सुरुवातीला फळाच्या सालीवर पाणी शोषल्यासारखे अनियमित चट्टे दिसतात. कालांतराने हे चट्टे वाढत जातात.

2. पिवळट-तपकिरी डाग

रोगाची तीव्रता वाढल्यानंतर बाधित भाग मऊ होतो आणि फळावर पिवळट ते तपकिरी रंगाचे डाग दिसू लागतात.

3. दुर्गंधी

रोगग्रस्त फळांमधून कुजल्यासारखा किंवा अप्रिय वास येऊ शकतो.

4. पांढऱ्या बुरशीची वाढ

जास्त आर्द्रता असताना बाधित फळांच्या पृष्ठभागावर पांढऱ्या कापसासारख्या बुरशीची वाढ दिसू शकते.

5. अकाली फळगळ

संक्रमित फळे पूर्णपणे परिपक्व होण्यापूर्वीच झाडावरून गळून पडू शकतात. काही वेळा बाहेरून स्पष्ट लक्षणे दिसण्यापूर्वीही फळगळ होऊ शकते.

6. फांद्या, पाने व कोंबांवर परिणाम

काही परिस्थितींमध्ये रोगाचा परिणाम फळांपुरता मर्यादित न राहता फांद्या, पाने आणि कोवळ्या कोंबांवरही होऊ शकतो. बाधित भाग पिवळट-तपकिरी होऊन वाळण्याची शक्यता असते.

फायटोफ्थोरा ब्राऊन रॉटचे व्यवस्थापन कसे करावे?

रोगाचा प्रादुर्भाव झाल्यानंतर नियंत्रण करण्यापेक्षा प्रतिबंधात्मक व्यवस्थापन अधिक महत्त्वाचे आहे.

1. बागेतील पाण्याचा निचरा सुधारावा

बागेत पाणी साचणार नाही याची काळजी घ्यावी. अतिरिक्त पाणी बाहेर जाण्यासाठी योग्य चर व निचरा व्यवस्था करावी.

2. जमिनीलगतच्या फांद्यांची छाटणी करावी

जमिनीपासून सुमारे 24 इंच किंवा त्यापेक्षा कमी उंचीवर असलेल्या अनावश्यक फांद्यांची छाटणी केल्याने पावसाचे शिंतोडे फळांवर उडण्याचा धोका कमी होण्यास मदत होते.

3. बागेत हवा व सूर्यप्रकाश खेळता ठेवावा

बागेतील दाट फांद्यांची योग्य छाटणी करावी. यामुळे हवा खेळती राहते, आर्द्रता कमी होण्यास मदत होते आणि पाने व फळे लवकर कोरडी होतात.

4. रोगग्रस्त फळे त्वरित काढून नष्ट करावीत

रोगग्रस्त तसेच जमिनीवर पडलेली फळे बागेत ठेवू नयेत. अशी फळे गोळा करून बागेपासून दूर सुरक्षितरीत्या नष्ट करावीत.

5. प्रतिबंधात्मक फवारणी करावी

सल्लापत्रानुसार जून–जुलैमध्ये किंवा पहिल्या पावसापूर्वी योग्य ताम्रयुक्त बुरशीनाशकाची प्रतिबंधात्मक फवारणी करण्याचा सल्ला देण्यात आला आहे.

यासाठी खालीलपैकी पर्याय नमूद करण्यात आले आहेत:

• 1% बोर्डो मिश्रण
• कॉपर ऑक्सिक्लोराईड – 3 ग्रॅम प्रति लिटर पाणी

जास्त पाऊस झाल्यास ऑगस्ट किंवा सप्टेंबरमध्ये स्थानिक कृषी तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनानुसार फवारणीची पुनरावृत्ती करावी लागू शकते.

6. गंभीर प्रादुर्भाव असल्यास

गंभीर प्रादुर्भावाच्या परिस्थितीत सल्लापत्रामध्ये फॉसेटिल अॅल्युमिनियम किंवा मेफेनोक्झाम एमझेड – 2.5 ग्रॅम प्रति लिटर पाणी यांचा उल्लेख आहे.

मात्र कोणतेही बुरशीनाशक वापरण्यापूर्वी संबंधित उत्पादनाच्या लेबलवरील सूचना, पिकासाठीची अधिकृत शिफारस आणि प्रतीक्षा कालावधी तपासणे आवश्यक आहे. स्थानिक कृषी अधिकारी किंवा तज्ज्ञांचा सल्ला घेऊनच औषधांचा वापर करावा.

फळांची तोडणी आणि पॅकिंग करताना काळजी

फायटोफ्थोरा संक्रमित फळे निरोगी फळांमध्ये मिसळल्यास पॅकिंग आणि वाहतुकीदरम्यान नुकसान वाढू शकते.

त्यामुळे:

• तोडणीच्या वेळी प्रत्येक फळाची तपासणी करावी.
• रोगग्रस्त किंवा संशयित फळे वेगळी करावीत.
• ओली फळे लगेच पॅक करू नयेत.
• क्रेट, बॉक्स आणि पॅकिंग साहित्य स्वच्छ व कोरडे ठेवावे.
• संक्रमित फळे निरोगी फळांच्या क्रेटमध्ये ठेवू नयेत.
• फळे हाताळताना सालीवर जखम होणार नाही याची काळजी घ्यावी.

शेतकऱ्यांनी कोणती काळजी घ्यावी?

पावसाळ्यात संत्रा आणि मोसंबी बागेचे नियमित निरीक्षण करणे आवश्यक आहे.

विशेषतः:

• जमिनीजवळील फळांची नियमित तपासणी करा.
• तपकिरी, मऊ किंवा पाणी शोषल्यासारखे डाग दिसल्यास दुर्लक्ष करू नका.
• रोगग्रस्त फळे त्वरित बागेतून काढून टाका.
• बागेत पाणी साचणार नाही याची काळजी घ्या.
• दाट फांद्यांची योग्य छाटणी करा.
• बागेतील स्वच्छता राखा.
• बुरशीनाशकांचा अनावश्यक किंवा वारंवार वापर टाळा.
• फवारणी करताना हातमोजे, मास्क आणि इतर सुरक्षा साधनांचा वापर करा.
• कोणतेही औषध वापरण्यापूर्वी लेबलवरील सूचना आणि कृषी विभागाच्या अद्ययावत शिफारशी तपासा.