ज्वारी, बाजरी, मका, तूर, उडीद, मूग आणि भुईमूग बियाण्यांची बीजप्रक्रिया कशी करावी? जाणून घ्या संपूर्ण माहिती

खरीप हंगाम सुरू होण्यापूर्वी शेतकरी बियाणे खरेदी आणि पेरणीची तयारी करत असतात. मात्र चांगले उत्पादन मिळवण्यासाठी केवळ दर्जेदार बियाणे पुरेसे नसते, तर योग्य बीजप्रक्रिया करणेही तितकेच महत्त्वाचे असते. बीजप्रक्रिया केल्यामुळे बियाण्यांचे उगवण प्रमाण सुधारते, रोगांचा प्रादुर्भाव कमी होतो आणि पिकांची सुरुवातीची वाढ चांगली होते. विशेषतः ज्वारी, बाजरी, मका, तूर, उडीद, मूग आणि भुईमूग यांसारख्या खरीप पिकांमध्ये बीजप्रक्रिया अत्यंत फायदेशीर ठरते.

बीजप्रक्रिया का आवश्यक आहे?

पेरणीनंतर अनेक वेळा बियाण्यांवर बुरशीजन्य रोगांचा प्रादुर्भाव होतो. काही बियाणे जमिनीत कुजतात किंवा उगवण कमी होते. अशा समस्यांपासून संरक्षण मिळवण्यासाठी बीजप्रक्रिया केली जाते. यामुळे पिकांची सुरुवातीची वाढ जोमदार होते आणि उत्पादनात वाढ होण्यास मदत होते.

बीजप्रक्रियेमुळे बियाण्यांना आवश्यक संरक्षण मिळते तसेच जमिनीतील सूक्ष्म अन्नद्रव्यांचा फायदा अधिक चांगल्या प्रकारे मिळतो. त्यामुळे शेतकऱ्यांनी पेरणीपूर्वी बीजप्रक्रिया करणे अत्यंत आवश्यक मानले जाते.

कोणत्या पिकांसाठी बीजप्रक्रिया महत्त्वाची?

खरीप हंगामातील ज्वारी, बाजरी, मका, तूर, उडीद, मूग आणि भुईमूग या पिकांमध्ये बीजप्रक्रिया मोठ्या प्रमाणावर फायदेशीर ठरते. विशेषतः पावसाळी वातावरणात बुरशीजन्य रोगांचा धोका वाढत असल्याने बीजप्रक्रिया करणे अधिक गरजेचे ठरते.

बीजप्रक्रिया कशी करावी?

१. बुरशीनाशक प्रक्रिया

पेरणीपूर्वी बियाण्यांना योग्य बुरशीनाशकाची प्रक्रिया करावी. यामुळे बियाण्यांना सुरुवातीच्या अवस्थेत रोगांपासून संरक्षण मिळते. साधारणपणे थायरम, कार्बेन्डाझिम किंवा शिफारशीनुसार इतर बुरशीनाशकांचा वापर केला जातो.

बियाण्यांवर औषधाचे समान प्रमाणात आवरण बसावे यासाठी बियाणे स्वच्छ प्लास्टिक ड्रम किंवा पिशवीत टाकून व्यवस्थित हलवावे.

२. जैविक बीजप्रक्रिया

रासायनिक प्रक्रियेनंतर जैविक बीजप्रक्रिया करणे फायदेशीर ठरते. तूर, उडीद, मूग यांसारख्या कडधान्य पिकांसाठी रायझोबियम आणि पीएसबी कल्चर वापरले जाते. यामुळे जमिनीत नत्र स्थिरीकरण सुधारते आणि उत्पादनात वाढ होण्यास मदत होते.

३. सूक्ष्म अन्नद्रव्य प्रक्रिया

काही भागांमध्ये झिंक किंवा गंधकाची कमतरता असल्यास संबंधित सूक्ष्म अन्नद्रव्यांची प्रक्रिया देखील केली जाते. यामुळे पिकांची वाढ अधिक चांगली होते.

बीजप्रक्रियेदरम्यान घ्यायची काळजी

• बीजप्रक्रिया नेहमी सावलीत करावी.
• प्रक्रिया केलेले बियाणे त्वरित पेरावे.
• जास्त प्रमाणात औषध वापरू नये.
• बियाणे पूर्णपणे कोरडे झाल्यानंतरच पेरणी करावी.
• रासायनिक आणि जैविक प्रक्रिया करताना शिफारशीनुसार क्रम पाळावा.
•  

उत्पादन वाढीसाठी महत्त्वाचे पाऊल

अनेक शेतकरी बीजप्रक्रियेकडे दुर्लक्ष करतात. मात्र कमी खर्चात अधिक उत्पादन मिळवण्यासाठी हा अत्यंत प्रभावी उपाय मानला जातो. योग्य बीजप्रक्रिया केल्यास पिकांचे सुरुवातीचे नुकसान कमी होते आणि रोगप्रतिकारक क्षमता वाढते.

विशेषतः खरीप हंगामात पावसाचे अनिश्चित वातावरण लक्षात घेता बीजप्रक्रिया करणे आवश्यक आहे. यामुळे पिकांची उगवण चांगली होते आणि पुढील वाढ निरोगी राहण्यास मदत मिळते.

त्यामुळे शेतकऱ्यांनी पेरणीपूर्वी बीजप्रक्रिया करूनच बियाण्यांचा वापर करावा. योग्य पद्धतीने केलेली बीजप्रक्रिया ही चांगल्या उत्पादनाची पहिली पायरी ठरू शकते.