सोयाबीनमध्ये चारकोल रॉट (मूळकुज-खोडकुज) रोगाचा वाढता धोका! सुरुवातीची लक्षणे ओळखा आणि वेळेत उपाय करा

खरीप हंगामात सोयाबीन हे महाराष्ट्रातील प्रमुख नगदी पीक आहे. मात्र बदलते हवामान, सततचा पाऊस आणि त्यानंतर येणारा उष्ण व दमट कालावधी यामुळे सोयाबीनमध्ये विविध बुरशीजन्य रोगांचा प्रादुर्भाव वाढण्याची शक्यता असते. त्यापैकी चारकोल रॉट (Charcoal Rot) किंवा मूळकुज-खोडकुज रोग हा अत्यंत घातक रोग मानला जातो. सुरुवातीच्या अवस्थेतच हा रोग ओळखून योग्य व्यवस्थापन केल्यास उत्पादनातील मोठे नुकसान टाळता येऊ शकते.

चारकोल रॉट रोग म्हणजे काय?

चारकोल रॉट हा Macrophomina phaseolina या बुरशीमुळे होणारा मातीजन्य रोग आहे. ही बुरशी जमिनीत आणि पिकांच्या अवशेषांमध्ये दीर्घकाळ जिवंत राहू शकते. रोगाचा संसर्ग सुरुवातीला मुळांपासून होतो आणि नंतर खोडामध्ये पसरतो. योग्य वेळी लक्ष न दिल्यास संपूर्ण झाड सुकण्याची शक्यता असते.

रोगाची सुरुवातीची लक्षणे कशी ओळखाल?

चारकोल रॉट रोगाची सुरुवातीची लक्षणे अनेकदा साध्या पाणीटंचाईसारखी दिसतात. त्यामुळे शेतकरी त्याकडे दुर्लक्ष करतात.

खालील लक्षणे दिसल्यास सावध व्हा:

• झाडांची वाढ खुंटणे.
• पाने पिवळी पडणे व निस्तेज दिसणे.
• दुपारच्या उन्हात झाडे कोमेजणे.
• खोडाच्या खालच्या भागावर राखाडी किंवा फिकट तपकिरी रंग दिसणे.
• मुख्य मुळांवर आणि खोडावर लहान काळे ठिपके दिसणे, जे कोळशाच्या कणांसारखे वाटतात.
• रोग वाढल्यानंतर संपूर्ण झाड अकाली सुकते, परंतु पाने झाडावरच चिकटून राहतात. 
•  

रोग वाढण्याची कारणे

चारकोल रॉट रोग काही विशिष्ट परिस्थितीत वेगाने वाढतो.

• पावसानंतर उष्ण आणि दमट वातावरण.
• पिकावर ताण येणे.
• शेतात पाण्याचा अयोग्य निचरा.
• सलग सोयाबीनची लागवड.
• संक्रमित पिकांचे अवशेष शेतात राहणे.

या परिस्थितीत रोगाचा प्रादुर्भाव जलद गतीने वाढू शकतो.

रोगामुळे होणारे नुकसान

चारकोल रॉटमुळे झाडांची अन्नद्रव्ये आणि पाणी शोषण्याची क्षमता कमी होते. परिणामी झाडांची वाढ थांबते, शेंगांची संख्या कमी होते, दाणे भरत नाहीत आणि उत्पादनात मोठी घट येते. रोगाचा प्रादुर्भाव जास्त असल्यास संपूर्ण पट्ट्यातील झाडे सुकण्याची शक्यता असते.

रोग व्यवस्थापनासाठी महत्त्वाच्या उपाययोजना

रोग नियंत्रणासाठी प्रतिबंधात्मक उपाय सर्वात प्रभावी ठरतात.

• शेतात पाण्याचा योग्य निचरा ठेवा.
• संतुलित खत व्यवस्थापन करा.
• पिकावर अनावश्यक ताण येऊ देऊ नका.
• संक्रमित झाडे ओळखून वेगळी काढा.
• शेत स्वच्छ ठेवा आणि संक्रमित अवशेष नष्ट करा.
• पीक फेरपालट (Crop Rotation) अवलंबा.
• बियाण्याची योग्य प्रक्रिया करूनच पेरणी करा.
• रोगाची लक्षणे दिसताच जवळच्या कृषी तज्ज्ञांचा सल्ला घ्या. 
•  

शेतकऱ्यांसाठी महत्त्वाचा सल्ला

सध्या खरीप हंगामात सोयाबीनची वाढ सुरू असल्याने प्रत्येक शेतकऱ्याने नियमितपणे शेताची पाहणी करावी. विशेषतः पिवळी पडलेली किंवा कोमेजलेली झाडे उपटून त्यांच्या मुळांची आणि खोडाच्या खालच्या भागाची तपासणी करावी. रोगाची सुरुवातीची लक्षणे वेळेत ओळखल्यास पुढील नुकसान मोठ्या प्रमाणात कमी करता येते.

चारकोल रॉट हा सोयाबीनमधील गंभीर बुरशीजन्य रोग असून त्याकडे दुर्लक्ष केल्यास उत्पादनात मोठी घट होऊ शकते. सुरुवातीची लक्षणे ओळखणे, शेताची नियमित पाहणी करणे, पाण्याचा योग्य निचरा राखणे आणि प्रतिबंधात्मक व्यवस्थापन करणे हीच या रोगापासून बचावाची सर्वोत्तम उपाययोजना आहे. वेळेवर घेतलेले योग्य निर्णय आणि तज्ज्ञांच्या सल्ल्याने सोयाबीनचे पीक निरोगी ठेवून अधिक उत्पादन मिळवणे शक्य आहे.