SRT पद्धतीने तूर लागवड — कमी खर्चात जास्त उत्पादन देणारी आधुनिक शेती पद्धत

महाराष्ट्रातील शेतकरी आता पारंपरिक शेतीबरोबर आधुनिक आणि शाश्वत शेतीकडे वळताना दिसत आहेत. त्यामध्ये SRT (Sustainable Root Technology) पद्धतीने तूर लागवड ही अत्यंत फायदेशीर आणि कमी खर्चात जास्त उत्पादन देणारी पद्धत म्हणून लोकप्रिय होत आहे. या पद्धतीमध्ये एकदाच कायमस्वरूपी गादीवाफे तयार केल्यावर अनेक वर्षे नांगरणी न करता तूर पिकवता येते. यामुळे मातीची सुपीकता वाढते, उत्पादन चांगले मिळते आणि खर्चात मोठी बचत होते.

SRT पद्धती म्हणजे काय?

SRT म्हणजे Sustainable Root Technology. या पद्धतीत जमिनीमध्ये कायमस्वरूपी गादीवाफे तयार केले जातात. या वाफ्यांवर दरवर्षी तूर किंवा इतर पिकांची लागवड करता येते. सतत नांगरणी न केल्यामुळे:

मातीतील सेंद्रिय कार्बन वाढतो
गांडुळांची संख्या वाढते
जमिनीची भुसभुशीतता टिकून राहते
पाण्याची बचत होते

ही पद्धत विशेषतः कमी पावसाच्या भागांसाठी अत्यंत उपयुक्त मानली जाते.

गादीवाफे तयार करण्याची पद्धत

SRT शेतीमध्ये गादीवाफे एकदाच तयार करावे लागतात.

वाफ्याचे माप:

केंद्र ते केंद्र अंतर – १३६ सेमी
वाफ्याची रुंदी – १०० सेमी
उंची – २० सेमी
वाफ्यामधील खळगा – ३६ सेमी

गादीवाफ्यांचे फायदे:

पाण्याचा निचरा चांगला होतो
माती घट्ट होत नाही
१५ ते २० वर्षे नांगरणीची गरज राहत नाही
शेतीचा खर्च कमी होतो

SRT पद्धतीने तूर लागवड

या पद्धतीत SRT Iron Frame चा वापर करून समान अंतरावर खड्डे पाडले जातात.

पेरणी पद्धत:

प्रत्येक खड्ड्यात २ ते ३ बिया टाकाव्यात
वाफ्यावर १ किंवा २ ओळी ठेवाव्यात

अंतर:

ओळ ते ओळ – ५० सेमी
रोप ते रोप – २० ते २५ सेमी

बियाणे दर:

१२ ते १८ किलो प्रति हेक्टर

पेरणीचा योग्य कालावधी:

जून महिन्याचा पहिला पंधरवडा

पावसाच्या सुरुवातीला वेळेत पेरणी केल्यास उगवण चांगली होते.

शिफारसीत तूर वाण

लवकर येणारे वाण:

Pusa Arhar 16
ICPL 87

मध्यम कालावधी वाण:

BDN 711
BSMR 736
BSMR 853
Asha
Varsha

ही वाण चांगले उत्पादन आणि रोगप्रतिकारक क्षमता देतात.

बीजप्रक्रिया का महत्वाची?

तूर लागवडीपूर्वी बियाण्यावर बीजप्रक्रिया करणे अत्यंत आवश्यक आहे.

वापरायची जैविक द्रव्ये:

Rhizobium
PSB (Phosphate Solubilizing Bacteria)
Trichoderma

फायदे:

मुळांची वाढ चांगली होते
नायट्रोजन फिक्सेशन वाढते
बुरशीजन्य रोग कमी होतात
उत्पादनात वाढ होते

खत व्यवस्थापन

सेंद्रिय खत:

३ ते ५ टन शेणखत किंवा कंपोस्ट प्रति एकर

रासायनिक खत:

जमीन चाचणीप्रमाणे:

नत्र (N) – २० ते २५ किलो
स्फुरद (P) – ४० ते ५० किलो
पालाश (K) – २० ते ३० किलो

तण नियंत्रण

तूर पिकाच्या पहिल्या ४० ते ५० दिवसांत तण नियंत्रण अत्यंत महत्वाचे असते.

रासायनिक उपाय:

Pendimethalin फवारणी

जैविक उपाय:

मल्चिंग
काड्या, गवत किंवा भुस्याचा वापर

यामुळे मातीतील ओलावा टिकतो आणि तण कमी वाढते.

आंतरपीक पद्धतीचा फायदा

तूर सोबत:

मूग
उडीद
मका

यासारखी आंतरपिके घेतल्यास अतिरिक्त उत्पन्न मिळते आणि जमिनीची सुपीकता सुधारते.

SRT पद्धतीतील उत्पादन

या पद्धतीमध्ये:

१५ ते २५ क्विंटल प्रति एकर उत्पादन मिळू शकते
२ ते ३ वर्षांत माती सुपीक होते
उत्पादन खर्च कमी होतो
नफा वाढतो

महत्वाची शेती टिप

तूर काढणीनंतर:

मुळांसह १० ते १५ सेमी देठ जमिनीत सोडावा

यामुळे:

जमिनीत नायट्रोजन वाढतो
सेंद्रिय कार्बन वाढतो
पुढील पिकाला फायदा होतो

SRT पद्धतीने तूर लागवड ही आधुनिक, शाश्वत आणि फायदेशीर शेती पद्धत आहे. कमी खर्च, कमी पाणी आणि जास्त उत्पादन यामुळे ही पद्धत शेतकऱ्यांसाठी अत्यंत उपयुक्त ठरत आहे. योग्य नियोजन, बीजप्रक्रिया आणि खत व्यवस्थापन केल्यास तूर उत्पादनात मोठी वाढ होऊ शकते. त्यामुळे भविष्यातील शेतीसाठी SRT पद्धत एक उत्तम पर्याय ठरू शकते.