ऊस पिकातील तण नियंत्रणासाठी ड्रोनचा वापर

ऊस पिकाची सुरुवातीची वाढ तुलनेने सावकाश होत असल्याने लागवडीनंतरचे पहिले १२० दिवस तण व्यवस्थापनाच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे असतात. या काळात तणांची वाढ वेगाने झाल्यास ऊस पिकाशी पाणी, अन्नद्रव्ये, सूर्यप्रकाश आणि जागेसाठी तीव्र स्पर्धा होते. परिणामी ऊस उत्पादनात मोठी घट होण्याची शक्यता असते.

ऊस पिकामध्ये लव्हाळा, कव्हा/कुकडूक, मोठा कांस, गाजर गवत आणि हरणखुरी यांसारखी तणे आढळतात. उपलब्ध माहितीनुसार, तणांच्या तीव्र प्रादुर्भावामुळे ऊस उत्पादनात १२ ते ८३ टक्क्यांपर्यंत घट होऊ शकते.

पारंपरिक पद्धतीने तण नियंत्रणासाठी हाताने निंदणी किंवा पाठीवर फवारणी पंप घेऊन तणनाशकाची फवारणी केली जाते. मात्र मजुरांची कमतरता, वाढती मजुरी आणि मोठ्या क्षेत्रावर फवारणी करण्यासाठी लागणारा वेळ यामुळे शेतकऱ्यांसमोर अनेक अडचणी निर्माण होतात.

या पार्श्वभूमीवर कृषी फवारणी ड्रोन ऊस पिकातील तण व्यवस्थापनासाठी आधुनिक पर्याय म्हणून पुढे येत आहे.

भारतीय ऊस संशोधन संस्थेत ड्रोनच्या चाचण्या

लखनौ, उत्तर प्रदेश येथील भारतीय ऊस संशोधन संस्थेच्या कृषी अभियांत्रिकी विभागात ऊस पिकातील तण नियंत्रणासाठी ड्रोन तंत्रज्ञानाच्या चाचण्या घेण्यात आल्या.

कृषी यंत्रे आणि शक्ती विषयाचे शास्त्रज्ञ डॉ. राजेश मोदी यांनी या चाचण्या घेतल्या. संस्थेचे संचालक डॉ. एस. एन. सुशील यांच्या मार्गदर्शनाखाली तसेच पीक सुधारणा, पीक उत्पादन, पीक संरक्षण आणि कृषी अभियांत्रिकी विभागातील शास्त्रज्ञांच्या सहभागातून चाचण्यांचे परिणाम तपासण्यात आले.

चाचण्यांनंतर ऊस पिकातील तण नियंत्रणासाठी ड्रोन तंत्रज्ञानाच्या वापराबाबत शिफारस करण्यात आली असल्याचे दिलेल्या माहितीत नमूद आहे.

ड्रोनद्वारे तण नियंत्रण कसे केले जाते?

आधुनिक कृषी ड्रोनमध्ये केवळ फवारणीची यंत्रणा नसून GPS, रडार, सेन्सर्स आणि विविध प्रकारचे कॅमेरे वापरले जातात.

उच्च-रिझोल्यूशन मल्टिस्पेक्ट्रल कॅमेऱ्यांच्या मदतीने शेतातील पिकांची आणि तणांची माहिती मिळवून तणांची ठिकाणे ओळखता येतात. त्यानंतर आवश्यक भागावर अचूक फवारणी करण्याचा प्रयत्न केला जातो.

ड्रोनच्या नोझल्समधून तणनाशकाचे सूक्ष्म थेंब फवारले जातात. त्यामुळे संपूर्ण क्षेत्रावर अनावश्यक प्रमाणात फवारणी करण्याऐवजी आवश्यक भागावर अधिक अचूकपणे फवारणी करणे शक्य होते.

पाणी आणि खर्चात बचतीची शक्यता

दिलेल्या संशोधन निष्कर्षांनुसार, पारंपरिक तण नियंत्रण पद्धतीच्या तुलनेत ड्रोन फवारणीमध्ये पाणीवापरात सुमारे ८९ टक्क्यांपर्यंत बचत झाल्याचे आढळले आहे.

तसेच कामाच्या खर्चात सुमारे ८० टक्क्यांपर्यंत बचत होऊ शकते.

ड्रोनद्वारे फवारणीचे काम मजुरांच्या तुलनेत सुमारे ११ पट वेगाने होऊ शकते, असा दावा या चाचण्यांच्या संदर्भात करण्यात आला आहे.

उसाच्या पानांपर्यंत तणनाशक पोहोचण्यास ड्रोनची मदत

ड्रोनच्या पंख्यांमुळे निर्माण होणाऱ्या हवेच्या प्रवाहामुळे उसाची पाने हलतात. त्यामुळे फवारणीतील तुषार पिकाच्या खालच्या आणि मधल्या भागापर्यंत पोहोचण्यास मदत होऊ शकते.

यामुळे उसाच्या कॅनॉपीखाली वाढणाऱ्या तणांवर तणनाशक पोहोचण्याची शक्यता वाढते.

मात्र फवारणीची उंची, वेग, वाऱ्याचा वेग आणि तणनाशकाचे योग्य मिश्रण यांचा योग्य समन्वय असणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

ड्रोन फवारणी करताना कोणते निकष महत्त्वाचे?

ऊस पिकात ड्रोनद्वारे तणनाशक फवारताना खालील बाबींची काळजी घेणे आवश्यक आहे.

१. ड्रोनचा वेग

ड्रोनचा फवारणीचा वेग सुमारे ३ मीटर/सेकंद ठेवण्याची शिफारस दिलेल्या चाचण्यांमध्ये करण्यात आली आहे.

ड्रोनचा वेग खूप जास्त असल्यास तणनाशकाचे सूक्ष्म थेंब हवेत पसरण्याची शक्यता वाढू शकते आणि फवारणीची कार्यक्षमता कमी होऊ शकते.

२. फवारणीची उंची

उसाच्या कॅनॉपीपासून म्हणजेच पिकाच्या शेंड्यापासून सुमारे १ मीटर उंचीवर ड्रोन उडवणे योग्य ठरू शकते.

अतिजास्त उंचीवरून फवारणी केल्यास तणनाशकाचे थेंब वाऱ्याबरोबर वाहून जाण्याचा धोका वाढतो.

३. वाऱ्याचा वेग

फवारणीच्या वेळी वाऱ्याचा वेग २ मीटर/सेकंद म्हणजेच सुमारे ७.२ किमी/तासपेक्षा कमी ठेवण्याची शिफारस दिलेल्या माहितीत करण्यात आली आहे.

जोरदार वाऱ्यामध्ये फवारणी केल्यास तणनाशक लक्ष्यित भागापासून दूर जाण्याचा धोका असतो.

ऊस पिकासाठी कोणते तणनाशक मिश्रण?

दिलेल्या संशोधन माहितीमध्ये उगवणीनंतरच्या तण नियंत्रणासाठी हॅलोसल्फ्यूरॉन मिथिल + मेट्रिब्युझिन या मिश्रणाचा प्रभावी पर्याय म्हणून उल्लेख करण्यात आला आहे.

हॅलोसल्फ्यूरॉन मिथिल

हे विशेषतः लव्हाळा आणि नागरमोथा यांसारख्या कठीण तणांच्या नियंत्रणासाठी वापरले जाणारे तणनाशक आहे. ते तणांच्या वाढीसाठी आवश्यक असलेल्या काही जैवरासायनिक प्रक्रियांवर परिणाम करते.

मेट्रिब्युझिन

मेट्रिब्युझिन प्रकाशसंश्लेषण प्रक्रियेवर परिणाम करून विविध रुंद पानांच्या तसेच काही गवताळ तणांच्या नियंत्रणास मदत करते.

महत्त्वाचे: तणनाशकाची मात्रा, मिश्रण, पाण्याचे प्रमाण आणि फवारणीची वेळ ही पिकाची अवस्था, तणांची अवस्था आणि संबंधित उत्पादनाच्या अधिकृत लेबलनुसारच ठरवावी. केवळ ब्लॉगमधील माहितीनुसार रसायनांचे मिश्रण किंवा मात्रा वापरू नये.

ड्रोन फवारणीनंतर ऊस पिकावर परिणाम होतो का?

दिलेल्या चाचणी माहितीनुसार, ड्रोनद्वारे तीव्र फवारणी झाल्यानंतर उसाच्या पानांच्या शेंड्यांवर २ ते ३ दिवस हलका पिवळसरपणा किंवा करपल्यासारखे डाग दिसू शकतात.

मात्र या निरीक्षणानुसार पीक साधारण १५ दिवसांत पूर्ववत होऊन पुन्हा जोमाने वाढू शकते.

तरीही प्रत्येक शेतातील परिस्थिती वेगळी असल्याने तणनाशकाची निवड, मात्रा आणि फवारणीची पद्धत कृषी तज्ज्ञांच्या सल्ल्याने निश्चित करणे योग्य आहे.

ड्रोन तंत्रज्ञानाचे प्रमुख फायदे

ऊस पिकातील तण व्यवस्थापनासाठी ड्रोनचा वापर केल्यास पुढील फायदे मिळू शकतात:

• कमी पाण्यात फवारणी करण्याची क्षमता
• मजुरीवरील खर्च कमी करण्याची शक्यता
• मोठ्या क्षेत्रावर जलद फवारणी
• पिकाच्या कॅनॉपीमध्ये तणनाशक पोहोचण्यास मदत
• GPS आणि आधुनिक सेन्सर्समुळे अचूक फवारणी
• शेतकऱ्याचा शारीरिक श्रम कमी
• लहान व विषम आकाराच्या शेतांमध्येही वापराची शक्यता
• तणनाशकाच्या अनावश्यक वापरात घट करण्याची शक्यता

ड्रोन फवारणी करताना घ्या काळजी

ड्रोन फवारणी करताना केवळ तंत्रज्ञानावर अवलंबून न राहता सुरक्षिततेच्या नियमांचे पालन करणे आवश्यक आहे.

फवारणीपूर्वी हवामान, वाऱ्याचा वेग, पिकाची अवस्था, तणांची अवस्था आणि तणनाशकाचे लेबलवरील निर्देश तपासावेत. अतिवारा, प्रतिकूल हवामान किंवा चुकीच्या उंचीवरून फवारणी टाळावी.

तसेच ड्रोन ऑपरेटरने लागू असलेल्या नागरी विमान वाहतूक नियमांचे पालन करणे आवश्यक आहे. कृषी ड्रोन वापरताना ‘ड्रोन नियम २०२१’ आणि संबंधित अद्ययावत नियम/मार्गदर्शक तत्त्वे लागू असल्यास त्यांचे पालन करावे.

निष्कर्ष

ऊस पिकाच्या सुरुवातीच्या १२० दिवसांत तण नियंत्रण अत्यंत महत्त्वाचे आहे. मजुरांची कमतरता आणि वाढत्या फवारणी खर्चाच्या पार्श्वभूमीवर ड्रोन तंत्रज्ञान ऊस पिकातील तण व्यवस्थापनासाठी उपयुक्त आधुनिक पर्याय ठरू शकते.

भारतीय ऊस संशोधन संस्थेतील चाचण्यांमध्ये ड्रोन फवारणीमुळे पाणीवापरात सुमारे ८९% आणि कामाच्या खर्चात सुमारे ८०% बचतीची शक्यता दिसून आल्याचे दिलेल्या माहितीत नमूद आहे. योग्य उंची, वेग, वाऱ्याचा वेग आणि तणनाशकाचा योग्य वापर केल्यास ड्रोन फवारणी अधिक प्रभावी ठरू शकते.

टीप: तणनाशकांची मात्रा किंवा मिश्रण वापरण्यापूर्वी संबंधित उत्पादनाचे अधिकृत लेबल, कृषी विद्यापीठ/कृषी विभागाच्या शिफारशी आणि स्थानिक कृषी तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.