टोमॅटो पिकातील जिवाणूजन्य मर (Bacterial Wilt) रोग: लक्षणे, कारणे आणि प्रभावी नियंत्रण उपाय

टोमॅटो हे महाराष्ट्रातील प्रमुख नगदी भाजीपाला पीक असून नाशिक, पुणे, अहिल्यानगर, सातारा, सोलापूर आणि इतर अनेक जिल्ह्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणात लागवड केली जाते. मात्र पावसाळ्यात जिवाणूजन्य मर (Bacterial Wilt) हा रोग मोठ्या प्रमाणात आढळून येतो. या रोगाचा प्रादुर्भाव झाल्यास संपूर्ण झाड काही दिवसांत सुकून जाते आणि उत्पादनात 80 ते 90 टक्क्यांपर्यंत नुकसान होऊ शकते. त्यामुळे रोगाची सुरुवातीची लक्षणे ओळखून वेळेत उपाययोजना करणे अत्यंत आवश्यक आहे.

जिवाणूजन्य मर रोग म्हणजे काय?

हा रोग Ralstonia solanacearum या जिवाणूमुळे होतो. हा जिवाणू जमिनीत दीर्घकाळ जिवंत राहू शकतो आणि मुळांद्वारे झाडामध्ये प्रवेश करतो. एकदा संसर्ग झाल्यानंतर तो खोडातील पाणी वाहून नेणाऱ्या वाहिन्यांमध्ये वाढतो आणि पाण्याचा प्रवाह बंद करतो. त्यामुळे हिरवी पाने असतानाच संपूर्ण झाड अचानक कोमेजून मरते.

रोगाची प्रमुख लक्षणे

रोगाची सुरुवात बहुतेक वेळा झाडाच्या शेंड्याकडील फांद्यांपासून होते. सुरुवातीला काही फांद्या कोमेजल्यासारख्या दिसतात, त्यानंतर एक-दोन दिवसांत संपूर्ण झाड वाळते. पाने पिवळी पडू लागतात आणि अखेरीस झाड पूर्णपणे मरते.

रोगग्रस्त झाडाचे खोड कापल्यास आतील भाग तपकिरी दिसतो. खोडाचा तुकडा स्वच्छ पाण्यात ठेवल्यास त्यातून पांढऱ्या रंगाचा चिकट जिवाणूयुक्त स्त्राव बाहेर येतो, हे या रोगाचे महत्त्वाचे निदान आहे. जमिनीजवळील भागातून अतिरिक्त मुळे फुटलेली दिसू शकतात आणि मुख्य मुळे सडलेली असतात.

रोगाचा प्रसार कसा होतो?

हा रोग प्रामुख्याने संक्रमित जमिनीतून, दूषित पाण्यातून, रोगग्रस्त रोपांमधून आणि शेतीतील उपकरणांद्वारे पसरतो. उष्ण आणि दमट वातावरण, जास्त पाऊस आणि जमिनीत पाणी साचणे यामुळे रोगाचा प्रादुर्भाव वेगाने वाढतो. मुळांना झालेल्या जखमांमधून जिवाणू सहज प्रवेश करतात.

प्रभावी नियंत्रण उपाय

जिवाणूजन्य मर रोग पूर्णपणे बरा करणे कठीण असल्याने प्रतिबंधात्मक व्यवस्थापन सर्वात महत्त्वाचे आहे.

• रोगमुक्त आणि प्रमाणित रोपांची लागवड करावी.
• शक्य असल्यास रोगप्रतिरोधक किंवा सहनशील वाणांची निवड करावी.
• टोमॅटो, मिरची, वांगी, बटाटा यांसारख्या सोलॅनेसी पिकांचा सतत फेरपालट टाळावा.
• रोगग्रस्त झाडे त्वरित उपटून शेताबाहेर नष्ट करावीत.
• रोगग्रस्त झाडाभोवतीची मातीही काढून शेताबाहेर टाकावी.
• शेतात पाणी साचणार नाही यासाठी योग्य निचऱ्याची व्यवस्था करावी.
• संतुलित खत व्यवस्थापन करावे आणि अति नत्राचा वापर टाळावा.
• शेतीतील साधने व उपकरणे स्वच्छ आणि निर्जंतुक ठेवावीत.
•  

शेतकऱ्यांसाठी महत्त्वाच्या सूचना

पावसाळ्यात टोमॅटो शेताची नियमित पाहणी करा. एखादे झाड अचानक कोमेजलेले दिसल्यास त्याकडे दुर्लक्ष करू नका. रोगग्रस्त झाड त्वरित वेगळे केल्यास संपूर्ण शेतात रोगाचा प्रसार कमी करता येतो. तसेच रोगनियंत्रणासाठी कृषी विद्यापीठ किंवा कृषी तज्ज्ञांचा सल्ला घेऊनच उपाययोजना कराव्यात.

टोमॅटो पिकातील जिवाणूजन्य मर हा अत्यंत घातक रोग असून वेळेत नियंत्रण न केल्यास मोठे आर्थिक नुकसान होऊ शकते. रोगमुक्त रोपे, पीक फेरपालट, योग्य निचरा, संतुलित अन्नद्रव्य व्यवस्थापन आणि रोगग्रस्त झाडे त्वरित नष्ट करणे या उपायांमुळे या रोगाचा प्रादुर्भाव मोठ्या प्रमाणात कमी करता येतो. नियमित निरीक्षण आणि योग्य व्यवस्थापन हेच टोमॅटो पिकाचे संरक्षण करण्याचे सर्वात प्रभावी साधन आहे.