सापळा पीक तंत्रज्ञान: कीड नियंत्रणाचा नैसर्गिक आणि प्रभावी उपाय; खर्च कमी, उत्पादन जास्त!

शेतकरी मित्रांनो, पीक संरक्षण करताना आपण अनेकदा महागड्या रासायनिक कीटकनाशकांचा वापर करतो. यामुळे शेतीचा खर्च तर वाढतोच, पण पर्यावरणाचेही नुकसान होते. यावर एक अत्यंत सोपा, स्वस्त आणि नैसर्गिक उपाय म्हणजे 'सापळा पीक' (Trap Crop). महाराष्ट्र शासनाचा कृषी विभाग आणि नानाजी देशमुख कृषी संजीवनी प्रकल्प (PoCRA) यांच्या माध्यमातून या तंत्रज्ञानाचा प्रसार केला जात आहे. आज आपण सापळा पीक म्हणजे काय आणि त्याचे फायदे काय आहेत, याची सविस्तर माहिती घेणार आहोत.

 सापळा पीक म्हणजे काय?

सापळा पीक म्हणजे मुख्य पिकाचे कीडींपासून संरक्षण करण्यासाठी शेताच्या कडेने (Border) किंवा मिश्र पीक (Intercrop) म्हणून लावलेली विशेष पिके. ही पिके मुख्य पिकाकडे येणाऱ्या कीडींना स्वतःकडे आकर्षित करतात, ज्यामुळे मुख्य पिकाचे होणारे नुकसान टाळले जाते.

 विविध मुख्य पिके आणि त्यासाठीची सापळा पिके

पिकांच्या प्रकारानुसार वेगवेगळ्या सापळा पिकांची निवड करणे फायदेशीर ठरते:

 लागवड पद्धत कशी असावी?

सापळा पिकांची लागवड प्रामुख्याने दोन प्रकारे केली जाते:

१. कडा पीक (Border Crop): मुख्य पिकाच्या सभोवताली दोन किंवा तीन ओळींमध्ये सापळा पीक लावणे.

२. मिश्र पीक (Intercrop): मुख्य पिकाच्या ठराविक ओळींनंतर (उदा. प्रत्येक १० ओळींनंतर) एक ओळ सापळा पिकाची लावणे.

 आर्थिक आणि पर्यावरणीय लाभ

१. खर्चात मोठी बचत: सापळा पिकांमुळे कीड नैसर्गिकरित्या नियंत्रित होते, परिणामी रासायनिक औषधांवरील खर्च कमी होतो.

२. पर्यावरण पूरक शेती: रासायनिक फवारण्या कमी झाल्यामुळे जमिनीचा पोत सुधारतो आणि मित्र किटकांचे संरक्षण होते.

३. अतिरिक्त उत्पन्न: झेंडू, मोहरी किंवा सूर्यफूल यांसारखी सापळा पिके मुख्य पिकाच्या जोडीला अतिरिक्त उत्पन्न मिळवून देतात.

४. परागीभवनास मदत: झेंडू आणि सूर्यफूल यांसारख्या फुलांमुळे मधमाश्यांचे आकर्षण वाढते, ज्यामुळे परागीभवन चांगले होऊन उत्पादनात वाढ होते.

 शेतकरी बांधवांसाठी 'कृषी क्रांती'चा विशेष सल्ला

• वेळेवर लागवड: सापळा पिकाची लागवड मुख्य पिकाच्या सोबत किंवा किमान ८-१० दिवस आधी करावी, जेणेकरून मुख्य पीक कीड लागण्याच्या अवस्थेत येण्यापूर्वी सापळा पीक तयार असेल.

   

• नियमित निरीक्षण: सापळा पिकावर कीड दिसताच त्याचे नियंत्रण करावे किंवा जास्त प्रादुर्भाव झाल्यास ती झाडे काढून नष्ट करावीत.

   

• ग्रामस्तरीय प्रात्यक्षिके: महाराष्ट्र शासनातर्फे ४ ते ९ मे दरम्यान होणाऱ्या ग्रामस्तरीय प्रात्यक्षिक कार्यक्रमांना उपस्थित राहून या तंत्रज्ञानाची प्रत्यक्ष माहिती करून घ्या.

रासायनिक शेतीकडून शाश्वत शेतीकडे वळण्यासाठी 'सापळा पीक' हे एक वरदान आहे. कमीत कमी खर्चात कीड नियंत्रण करून आपले उत्पन्न वाढवण्यासाठी या तंत्रज्ञानाचा अवलंब नक्की करा.

शेतीविषयक ताज्या बातम्या, सरकारी योजना आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या माहितीसाठी 'कृषी क्रांती' (krushikranti.com) या आपल्या हक्काच्या वेबसाईटला दररोज भेट द्या.