तुरीच्या शेंडा खोडणीने एकरी 1.5 क्विंटल जास्त उतारा कसा मिळतो पाहूया कसे..?

परभणी, 2025 – मागील वर्षी तुरीला मिळालेल्या विक्रमी भावामुळे (Tur Bajarbhav) यंदा खरीप हंगामात तुरीखालील क्षेत्रात (Pigeon Pea Area) मोठ्या प्रमाणात वाढ झाली आहे. उत्पादनात भर घालण्यासाठी शास्त्रीय तंत्रांचा अवलंब महत्त्वाचा आहे. त्यातीलच एक सोपे पण प्रभावी तंत्र म्हणजे शेंडा खोडणी (Pruning / Topping).

वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठ, परभणी येथील विस्तार कृषी तज्ञांनी शेतकऱ्यांसाठी याबाबत महत्त्वपूर्ण मार्गदर्शन दिले आहे.

हे पण पहा: महाराष्ट्रात पुन्हा मुसळधार पाऊस!!! 'ह्या जिल्ह्यांना' रेड अलर्ट

शेंडा खोडणी का करावी? (Apical Dominance चे शास्त्रीय कारण):

तूर पिकामध्ये ‘अपायकल डोमिनन्स’ (Apical Dominance) हा गुणधर्म असतो. मुख्य शेंड्यामध्ये ‘ऑक्झिन’ (Auxin Hormone) नावाचे संजीव तयार होते, जे बाजूच्या फांद्यांची (Lateral Buds) वाढ रोखते. त्यामुळे झाड उंच वाढते, पण फांद्यांची संख्या कमी राहते.

जेव्हा शेंडा खोडला जातो, तेव्हा हा डोमिनन्स मोडतो आणि बाजूच्या कळ्या सक्रिय होतात. परिणामी झाड गोलाकार, झुडूपवजा वाढते आणि जास्त फांद्या फुटतात. फांद्यांची संख्या वाढल्याने फुलोरा आणि शेंगांची संख्या वाढते, ज्यामुळे थेट उत्पादनात वाढ होते.

कृषी विद्यापीठांचा सल्ला – शेंडा खोडणी कधी करावी?

अनेक शेतकरी 30, 60, 90 दिवसांनी वारंवार शेंडे खोडतात. पण संशोधनानुसार हा गैरसमज आहे.

महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ (राहुरी), डॉ. पंजाबराव देशमुख कृषी विद्यापीठ (अकोला) आणि तेलंगणातील वारंगल संशोधन केंद्र यांचे निष्कर्ष स्पष्ट सांगतात की:

तुरीचा शेंडा फक्त एकदाच खोडावा आणि तो पेरणीनंतर 45 दिवसांनी करावा.

वारंवार खोडणी केल्यास उत्पादनात वाढ होत नाही, उलट पिकाच्या वाढीवर खर्च वाढतो.

उत्पादनात किती वाढ होते?

शेंडा खोडणी योग्य वेळी (45 दिवसांनी) केली तर:

• फळफांद्यांची संख्या 18–20% ने वाढते.
• अंतिम उत्पादनात 15–20% वाढ नोंदली जाते.
• प्रति एकर सुमारे 1 ते 1.5 क्विंटल अतिरिक्त उत्पादन मिळते.

यामुळे शेतकऱ्याला बाजारभावानुसार मोठा आर्थिक फायदा होतो.

शेंडा खोडणी करताना घ्यायची काळजी:

1. शेंडा खोडताना वरचा 3–4 इंच भाग हाताने खुडावा किंवा विळ्याने कापावा.
2. मशीनने (ब्रश कटर) खोडणी करताना झाड जखमी होऊ शकते. त्यामुळे कापणीनंतर बाविस्टीनसारखे बुरशीनाशक 10 ग्रॅम / 10 लिटर पाण्यात मिसळून फवारणी करणे गरजेचे आहे.

शेतकऱ्यांचा अनुभव – उत्पन्नात मोठी वाढ:

एका प्रगतशील शेतकऱ्याने सांगितले की – "पूर्वी आम्ही शेंडा खोडत नव्हतो, तेव्हा एकरी 6–7 क्विंटल उतारा मिळायचा. मात्र, कृषी विद्यापीठाच्या सल्ल्यानुसार 45 दिवसांनी शेंडा खोडणी सुरू केल्यापासून आता आमचे उत्पादन 10–12 क्विंटलपर्यंत गेले आहे. फांद्या वाढल्याने शेंगा भरपूर लागतात आणि उत्पन्नात लक्षणीय वाढ होते."

निष्कर्ष:

थोडक्यात, तुरीच्या शेंडा खोडणीचे (Pigeon Pea Pruning) एकदाच, योग्य वेळी पालन केल्यास:

• उत्पादनात 15–20% वाढ निश्चित
• एकरी 1–1.5 क्विंटल अतिरिक्त फायदा
• कमी खर्चात जास्त उत्पन्न

खरीप हंगाम 2025 मध्ये शेतकरी जर हे तंत्रज्ञान अवलंबतील, तर तुरीचे विक्रमी उत्पादन घेणे निश्चित आहे.