उडीद लागवड तंत्रज्ञान २०२६: सुधारित वाण, पेरणी आणि खत व्यवस्थापन
उडीद लागवड तंत्रज्ञान २०२६: सुधारित वाण, पेरणी, खत व्यवस्थापन, कीड-रोग नियंत्रण आणि काढणीची संपूर्ण माहिती
उडीद हे खरीप हंगामातील महत्त्वाचे कडधान्य पीक असून कमी कालावधीत तयार होणाऱ्या पिकांमध्ये त्याचा समावेश होतो. साधारण ६५ ते ७५ दिवसांत तयार होणाऱ्या या पिकाला तुलनेने कमी पाण्याची आवश्यकता असते. उडदाच्या मुळांवरील रायझोबियम जीवाणू हवेतील नत्र जमिनीत स्थिर करण्यास मदत करतात. त्यामुळे जमिनीची सुपीकता टिकवण्यासाठी तसेच पीक फेरपालट आणि मिश्र पीक पद्धतीसाठी उडीद फायदेशीर ठरते.
महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांनी उडीद पिकातून चांगले उत्पादन मिळवण्यासाठी योग्य वाणांची निवड, वेळेवर पेरणी, बीजप्रक्रिया, संतुलित खत व्यवस्थापन आणि कीड-रोग नियंत्रणाकडे विशेष लक्ष देणे आवश्यक आहे. जाणून घेऊया उडीद लागवडीचे संपूर्ण तंत्रज्ञान.
१. उडीद पिकासाठी योग्य हवामान आणि जमीन
उडीद पिकासाठी साधारण ७५० ते १००० मिमी वार्षिक पर्जन्यमान असलेला प्रदेश अनुकूल मानला जातो. या पिकाची चांगली वाढ होण्यासाठी २१ ते ३५ अंश सेल्सिअस तापमान योग्य ठरते. फुले येण्याच्या आणि शेंगा भरण्याच्या अवस्थेत कोरडे हवामान असल्यास पिकाच्या वाढीस मदत होते.
उडीद लागवडीसाठी मध्यम ते भारी, पाण्याचा योग्य निचरा होणारी जमीन निवडावी. शेतात पाणी साचल्यास पिकाच्या वाढीवर विपरीत परिणाम होऊ शकतो.
जमीन तयार करण्याची पद्धत:
- पेरणीपूर्वी जमिनीची खोल नांगरणी करावी.
- त्यानंतर कुळवाच्या दोन पाळ्या देऊन जमीन भुसभुशीत करावी.
- मागील पिकांचे अवशेष आणि तण काढून शेत स्वच्छ करावे.
- शेतात पाण्याचा निचरा योग्य राहील याची काळजी घ्यावी.
२. उडीद पेरणीचा योग्य कालावधी
उडीद पिकात वेळेवर पेरणी करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. मान्सूनचा पहिला पेरणीयोग्य पाऊस झाल्यानंतर जमिनीत पुरेसा ओलावा निर्माण झाल्यावर पेरणी करावी.
- योग्य पेरणी कालावधी: जूनचा दुसरा आठवडा ते जुलैचा पहिला आठवडा.
- १५ जुलैनंतर पेरणी शक्यतो टाळावी.
- उशिरा पेरणी केल्यास झाडांची वाढ, फांद्या, फुले आणि शेंगांची संख्या कमी होऊ शकते.
- परिणामी उत्पादनात घट होण्याची शक्यता असते.
त्यामुळे शेतकऱ्यांनी पावसाचा अंदाज आणि जमिनीतील ओलावा लक्षात घेऊन वेळेत पेरणी पूर्ण करावी.
३. उडीदाचे सुधारित वाण कोणते?
उडीद पिकाचे उत्पादन वाढवण्यासाठी आपल्या भागातील हवामान, जमिनीचा प्रकार आणि उपलब्ध पाण्याच्या परिस्थितीनुसार सुधारित वाणांची निवड करावी.
उडीद पिकाचे प्रमुख वाण:
- टी.पी.यू.-४: कालावधी ७० ते ७५ दिवस, संभाव्य उत्पादन १० ते १२ क्विंटल प्रति हेक्टर.
- मेळघाट (एकेयू-४): कालावधी ७० ते ७५ दिवस, संभाव्य उत्पादन १० ते १२ क्विंटल प्रति हेक्टर.
- टी.ए.यू.-२: कालावधी ७० ते ७५ दिवस, संभाव्य उत्पादन १० ते १२ क्विंटल प्रति हेक्टर.
- टी.ए.यू.-१: कालावधी ६५ ते ७० दिवस, संभाव्य उत्पादन १० ते १२ क्विंटल प्रति हेक्टर.
- बी.डी.यू.-१: कालावधी ७० ते ७५ दिवस, संभाव्य उत्पादन १० ते १२ क्विंटल प्रति हेक्टर.
- पीकेव्ही उडीद-१५: कालावधी ६५ ते ७० दिवस, संभाव्य उत्पादन १० ते १२ क्विंटल प्रति हेक्टर.
ही उत्पादन क्षमता संबंधित पुस्तिकेत नमूद केलेली आहे. प्रत्यक्ष उत्पादन हवामान, जमिनीची सुपीकता, पावसाचे प्रमाण आणि पीक व्यवस्थापनावर अवलंबून असते.
४. बियाण्याचे प्रमाण आणि पेरणी अंतर
उडीद पिकासाठी हेक्टरी १५ ते २० किलो बियाणे वापरण्याची शिफारस करण्यात आली आहे.
पेरणीसाठी योग्य अंतर:
- दोन ओळींमधील अंतर: ३० सेंमी.
- दोन रोपांमधील अंतर: १० सेंमी.
योग्य अंतरावर पेरणी केल्यामुळे झाडांना पुरेसा सूर्यप्रकाश, हवा आणि अन्नद्रव्ये मिळण्यास मदत होते. तसेच आंतरमशागत करणेही सोपे जाते.
५. उडीद बियाण्याची बीजप्रक्रिया कशी करावी?
उगवण चांगली होण्यासाठी आणि सुरुवातीच्या अवस्थेत बियाण्याचे संरक्षण करण्यासाठी पेरणीपूर्वी बीजप्रक्रिया करणे आवश्यक आहे.
उडीद पिकासाठी पुढील जैविक घटकांचा वापर संबंधित कृषी शिफारशींनुसार करता येतो:
- ट्रायकोडर्मा: काही जमिनीतून पसरणाऱ्या बुरशीजन्य रोगांचे व्यवस्थापन करण्यासाठी.
- रायझोबियम: मुळांवरील गाठींच्या माध्यमातून नत्र स्थिरीकरणास मदत करण्यासाठी.
- पीएसबी (PSB): जमिनीतील स्फुरद पिकाला उपलब्ध होण्यास मदत करण्यासाठी.
बीजप्रक्रिया करताना उत्पादनाच्या लेबलवरील सूचना आणि कृषी तज्ज्ञांचे मार्गदर्शन पाळावे. रासायनिक व जैविक बीजप्रक्रिया एकत्र करताना त्यांची सुसंगतता तपासावी आणि योग्य क्रम पाळावा.
६. उडीद पिकासाठी खत व्यवस्थापन
उडीद पिकाला सुरुवातीच्या वाढीसाठी आणि मुळांच्या विकासासाठी संतुलित अन्नद्रव्यांची आवश्यकता असते.
खत व्यवस्थापनासाठी शिफारस:
- चांगले कुजलेले शेणखत किंवा कंपोस्ट हेक्टरी १० ते १५ गाड्या वापरावे.
- पेरणीच्या वेळी हेक्टरी २० किलो नत्र आणि ४० किलो स्फुरद देण्याची शिफारस पुस्तिकेत नमूद आहे.
खतांचा वापर करण्यापूर्वी माती परीक्षण करून घ्यावे. जमिनीतील अन्नद्रव्यांची उपलब्धता आणि स्थानिक कृषी विभागाच्या शिफारशींनुसार खतांचे प्रमाण निश्चित करावे.
७. आंतरमशागत आणि तण नियंत्रण
उडीद पिकाच्या सुरुवातीच्या वाढीच्या काळात तणांचा प्रादुर्भाव झाल्यास पिकाच्या वाढीवर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे शेत तणमुक्त ठेवणे महत्त्वाचे आहे.
- पीक २० ते २५ दिवसांचे असताना पहिली कोळपणी करावी.
- पीक ३० ते ३५ दिवसांचे असताना दुसरी कोळपणी करावी.
- गरजेनुसार एक ते दोन खुरपण्या कराव्यात.
- जमिनीत वाफसा असताना कोळपणी करावी.
योग्य आंतरमशागतीमुळे जमिनीची हवा खेळती राहते, तणांचे नियंत्रण होते आणि जमिनीतील ओलावा टिकवण्यास मदत होते.
८. उडीद पिकाचे पाणी व्यवस्थापन
उडीद हे प्रामुख्याने पावसाच्या पाण्यावर घेतले जाणारे पीक आहे. मात्र फुले येण्याच्या आणि शेंगा भरण्याच्या अवस्थेत पाण्याची कमतरता निर्माण झाल्यास उत्पादनावर परिणाम होऊ शकतो.
पावसात खंड पडल्यास आणि जमिनीत ओलावा कमी झाल्यास पिकाच्या महत्त्वाच्या अवस्थांमध्ये उपलब्धतेनुसार संरक्षित पाणी द्यावे.
जास्त पाणी देणे टाळावे. शेतात पाणी साचणार नाही याची काळजी घ्यावी, कारण पाणथळ परिस्थितीमुळे मुळांचे नुकसान होऊ शकते.
९. उडीद पिकावरील प्रमुख कीड आणि रोग
उडीद पिकावर विविध किडी आणि रोगांचा प्रादुर्भाव होऊ शकतो. त्यांचे वेळेत निरीक्षण आणि योग्य व्यवस्थापन करणे आवश्यक आहे.
प्रमुख किडी:
- मावा
- शेंगा पोखरणारी अळी
- केसाळ अळी
- पाने खाणारी अळी
प्रमुख रोग:
१. भुरी रोग: पानांवर पांढऱ्या रंगाच्या पिठासारख्या ठिपक्यांची वाढ दिसते. प्रादुर्भाव वाढल्यास पाने करपून गळू शकतात.
२. पिवळा मोझॅक विषाणू रोग: पानांवर पिवळे ठिपके किंवा पिवळ्या-हिरव्या रंगाचे पट्टे दिसतात. या रोगाचा प्रसार प्रामुख्याने पांढऱ्या माशीमार्फत होतो.
एकात्मिक कीड व रोग व्यवस्थापन:
- वेळेवर पेरणी करावी.
- शेत आणि बांधावरील तणांचे नियंत्रण करावे.
- पिकाची नियमित पाहणी करावी.
- रोगग्रस्त झाडे दिसल्यास कृषी तज्ज्ञांच्या सल्ल्याने योग्य व्यवस्थापन करावे.
- जैविक नियंत्रण आणि एकात्मिक कीड व्यवस्थापन पद्धतींचा वापर करावा.
- पांढऱ्या माशीचा प्रादुर्भाव नियंत्रित ठेवण्यासाठी नियमित निरीक्षण करावे.
- रासायनिक कीटकनाशके किंवा बुरशीनाशके वापरण्याची गरज असल्यास पिकासाठी मंजूर असलेले उत्पादनच अधिकृत लेबलवरील सूचनांनुसार वापरावे.
१०. उडीद पिकाची काढणी, मळणी आणि साठवण
उडीदाच्या शेंगा पक्व होऊन वाळल्यानंतर काढणी करावी. काढलेले पीक खळ्यावर आणून शेंगा चांगल्या वाळवाव्यात. त्यानंतर काठीच्या साहाय्याने झोडपून दाणे वेगळे करावेत.
साठवण करताना घ्यावयाची काळजी:
- साठवणीपूर्वी उडीद ५ ते ६ दिवस उन्हात चांगला वाळवावा.
- पूर्ण वाळलेले धान्य स्वच्छ पोत्यात किंवा कोठीत साठवावे.
- ओलसर जागेत धान्य ठेवू नये.
- साठवणुकीच्या ठिकाणी ओलावा आणि कीड लागू नये याची काळजी घ्यावी.
योग्य वाळवण आणि साठवण केल्यामुळे धान्याची गुणवत्ता टिकवण्यास मदत होते.
११. उडीद पिकाचे एकरी आणि हेक्टरी उत्पादन किती मिळते?
कृषी विभागाच्या पुस्तिकेनुसार उडीद पिकापासून हेक्टरी साधारण १० ते १२ क्विंटल उत्पादन मिळू शकते.
याचा अंदाजे एकरी उत्पादन ४ ते ४.८ क्विंटल इतका होतो.
मात्र प्रत्यक्ष उत्पादन हे निवडलेला वाण, पावसाचे प्रमाण, जमिनीचा प्रकार, बीजप्रक्रिया, खत व्यवस्थापन आणि कीड-रोग नियंत्रण यावर अवलंबून असते.
