गव्हाच्या ४ सुधारित जाती देणार भरघोस उत्पादन! जाणून घ्या MACS महाबल, विंध्य, शिवनेरी आणि ताम्हिणीची वैशिष्ट्ये

महाराष्ट्रातील गहू उत्पादक शेतकऱ्यांसाठी महत्त्वाची माहिती! पुण्यातील आघारकर संशोधन संस्थेने विकसित केलेल्या MACS महाबल, MACS विंध्य, MACS शिवनेरी आणि MACS ताम्हिणी या चार सुधारित गव्हाच्या जाती उत्पादनक्षमता, तांबेरा रोगप्रतिकारकता आणि दाण्यांच्या पोषणमूल्यांमुळे विशेष महत्त्वाच्या आहेत. यातील काही जाती वेळेवर पेरणीसाठी, तर काही ऊस तोडल्यानंतर होणाऱ्या उशिराच्या पेरणीसाठी उपयुक्त आहेत.

महाराष्ट्रासह द्वीपकल्पीय आणि मध्य भारतातील गहू उत्पादकांसाठी या जातींची वैशिष्ट्ये, उत्पादन क्षमता, पेरणीचे नियोजन आणि खत व्यवस्थापन जाणून घेऊया.

गव्हाच्या सुधारित जाती निवडणे का महत्त्वाचे आहे?

गव्हाचे उत्पादन केवळ बियाण्यांच्या जातीवर अवलंबून नसते. पेरणीची योग्य वेळ, जमिनीतील ओलावा, सिंचनाचे नियोजन, वाढत्या तापमानाचा परिणाम आणि रोगांचा प्रादुर्भाव यांचाही उत्पादनावर प्रभाव पडतो.

विशेषतः महाराष्ट्रातील ऊस उत्पादक भागांमध्ये ऊस तोडल्यानंतर गव्हाची पेरणी १५ नोव्हेंबर ते २५ डिसेंबर या कालावधीत होऊ शकते. त्यामुळे कमी कालावधीत तयार होणाऱ्या, उशिराच्या पेरणीला अनुकूल आणि उष्णतेचा परिणाम सहन करू शकणाऱ्या जातींची निवड करणे फायदेशीर ठरू शकते.

१. MACS 4135 – MACS महाबल

वेळेवर पेरणीसाठी उच्च उत्पादनक्षम बन्सी (ड्युरम) गहू

<image-placeholder> </image-placeholder>

MACS महाबल ही बन्सी गव्हाची सुधारित जात असून पास्ता, शेवया आणि रवा निर्मितीसाठी उपयुक्त आहे. ही जात द्वीपकल्पीय आणि मध्य भारतातील गहू उत्पादक क्षेत्रांसाठी अधिसूचित आहे.

उत्पादन क्षमता

• द्वीपकल्पीय भारत: सरासरी ५२.५ क्विंटल प्रति हेक्टर
• कमाल नोंदवलेले उत्पादन: ७८.२ क्विंटल प्रति हेक्टर
• मध्य भारत: सरासरी ५९.६ क्विंटल प्रति हेक्टर
• कमाल नोंदवलेले उत्पादन: ८४.२ क्विंटल प्रति हेक्टर

प्रमुख वैशिष्ट्ये

• द्वीपकल्पीय विभागात सुमारे १०५ दिवसांत, तर मध्य भारतात ११९ दिवसांत पक्व होते.
• झाडांची उंची साधारण ८३ ते ८८ सेंमी असते.
• मजबूत खोडामुळे पीक लोळण्याचा धोका कमी होतो.
• पानावरील आणि खोडावरील तांबेरा रोगास प्रतिकारक.
• दाणे टपोरे, कडक आणि चमकदार अंबर रंगाचे असतात.

पोषणमूल्ये: प्रथिने ११.३ ते ११.४ टक्के, जस्त ४० ते ४१.२ पीपीएम आणि लोह ३८.७ ते ४१.३ पीपीएम.

२. MACS 6837 – MACS विंध्य

वेळेवर पेरणीसाठी उत्कृष्ट दर्जाचा सरबती गहू

MACS विंध्य ही ब्रेड आणि चपातीसाठी उपयुक्त असलेली सरबती गव्हाची जात आहे. मध्य भारतातील वेळेवर पेरणीच्या सिंचित परिस्थितीसाठी तिची शिफारस करण्यात आली आहे.

उत्पादन क्षमता

• सरासरी उत्पादन: ५७.१ क्विंटल प्रति हेक्टर
• कमाल नोंदवलेले उत्पादन: ७२.८ क्विंटल प्रति हेक्टर
• लोकप्रिय GW 322 या तुलनात्मक जातीपेक्षा ३.७ टक्के अधिक उत्पादनाची नोंद.

प्रमुख वैशिष्ट्ये

• झाडांची उंची सुमारे ८९ सेंमी.
• खोड मजबूत असल्याने पडझडीचा धोका कमी.
• पानावरील आणि खोडावरील तांबेरा रोगास प्रतिकारक.
• चपाती आणि ब्रेडसाठी उपयुक्त दाण्यांची गुणवत्ता.

पोषणमूल्ये: प्रथिने १२ टक्के, जस्त ३५.५ पीपीएम आणि लोह ३५.६ पीपीएम. या जातीचा चपाती गुणवत्ता स्कोअर ७.७ असून सेडिमेंटेशन मान ५१.६ मिली आहे.

३. MACS 6830 – MACS शिवनेरी

ऊस पट्ट्यातील उशिरा पेरणीसाठी पोषणसमृद्ध सरबती गहू

ऊस तोडणीला उशीर झाल्यामुळे गव्हाची पेरणी वेळेत करता येत नसलेल्या शेतकऱ्यांसाठी MACS शिवनेरी हा एक पर्याय ठरू शकतो. ही जात द्वीपकल्पीय भारतासाठी अधिसूचित असून कमी कालावधीत तयार होते.

उत्पादन क्षमता

• सरासरी उत्पादन: ४७ क्विंटल प्रति हेक्टर
• कमाल नोंदवलेले उत्पादन: ६५.४ क्विंटल प्रति हेक्टर
• अति उशिराच्या पेरणीत नोंदवलेले उत्पादन: ३५.५८ क्विंटल प्रति हेक्टर.

प्रमुख वैशिष्ट्ये

• पीक साधारण १०२ दिवसांत तयार होते.
• झाडांची उंची सुमारे ९७ सेंमी.
• सरळ वाढ आणि मजबूत खोडामुळे पडझडीचा धोका कमी होण्यास मदत.
• पानावरील आणि खोडावरील तांबेरा रोगास प्रतिकारक.

पोषणमूल्ये: प्रथिने १२.९ टक्के, जस्त ४०.९ पीपीएम आणि लोह ४४.५ पीपीएम. चपाती गुणवत्ता स्कोअर ७.४ असून बिस्किट निर्मितीसाठीही ही जात उपयुक्त आहे.

४. MACS 6854 – MACS ताम्हिणी

उशिरा पेरणीसाठी कमी कालावधीत तयार होणारी बायोफोर्टिफाइड जात

MACS ताम्हिणी ही द्वीपकल्पीय आणि मध्य भारतातील गहू उत्पादक क्षेत्रांसाठी शिफारस केलेली सरबती गव्हाची जात आहे. १६ नोव्हेंबर ते २५ डिसेंबर या उशिराच्या पेरणी कालावधीसाठी तिचा विचार करता येतो.

उत्पादन क्षमता

• द्वीपकल्पीय भारत: सरासरी ४७.४ क्विंटल प्रति हेक्टर; कमाल ६९.५ क्विंटल.
• मध्य भारत: सरासरी ४८.७ क्विंटल प्रति हेक्टर; कमाल ६९.९ क्विंटल.

उशिरा आणि अति उशिरा पेरणीच्या चाचण्यांमध्ये तापमानामुळे उत्पादनात १०.६ ते १८.४ टक्क्यांपर्यंत घट नोंदवण्यात आली.

प्रमुख वैशिष्ट्ये

• पीक साधारण १०३ ते १०६ दिवसांत तयार होते.
• पानावरील आणि खोडावरील तांबेरा रोगास प्रतिकारक.
• प्रतिकूल तापमानाच्या परिस्थितीत उत्पादन स्थिर राखण्याची क्षमता.
• चपाती आणि बिस्किट निर्मितीसाठी उपयुक्त.

पोषणमूल्ये: प्रथिने १२.३ ते १३.३ टक्के, जस्त ३८.६ ते ३८.८ पीपीएम आणि लोह ४० ते ४३.६ पीपीएम.

गव्हाच्या पेरणीसाठी महत्त्वाचे व्यवस्थापन

योग्य जात निवडल्यानंतर उत्पादनासाठी जमीन, बियाणे, खत आणि पाण्याचे नियोजन महत्त्वाचे ठरते.

१. जमिनीची निवड

पाण्याचा योग्य निचरा होणारी सुपीक, मध्यम ते भारी जमीन निवडावी. शेतात पाणी साचणार नाही याची काळजी घ्यावी.

२. बियाण्याचे प्रमाण आणि ओळीतील अंतर

वेळेवर पेरणी – MACS 4135 आणि MACS 6837

• बियाणे: १०० किलो प्रति हेक्टर.
• ओळीतील अंतर: २० सेंमी.

उशिरा पेरणी – MACS 6830 आणि MACS 6854

• बियाणे: १२५ ते १५० किलो प्रति हेक्टर.
• ओळीतील अंतर: १८ सेंमी.

बियाण्याचे प्रमाण वापरण्यापूर्वी स्थानिक कृषी विद्यापीठ किंवा कृषी अधिकाऱ्यांच्या शिफारशी तपासाव्यात.

३. खत व्यवस्थापन

दिलेल्या शिफारशीनुसार पोषकद्रव्यांचे प्रमाण पुढीलप्रमाणे आहे.

• वेळेवर पेरणी: नत्र, स्फुरद आणि पालाश अनुक्रमे १२०:६०:४० किलो प्रति हेक्टर.
• उशिरा पेरणी: नत्र, स्फुरद आणि पालाश अनुक्रमे ९०:६०:४० किलो प्रति हेक्टर.

ही मात्रा प्रत्यक्ष खतांच्या वजनाशी समान नसते. जमिनीची सुपीकता, माती परीक्षण आणि वापरल्या जाणाऱ्या खतांच्या प्रकारानुसार खतांचे नियोजन करावे.

४. पाणी व्यवस्थापन

उगवणीनंतर पहिले पाणी वेळेवर द्यावे. त्यानंतर जमिनीचा प्रकार, हवामान आणि पिकाची अवस्था लक्षात घेऊन साधारण २० ते २५ दिवसांच्या अंतराने पाण्याच्या पाळ्या द्याव्यात. दिलेल्या माहितीनुसार ३ ते ५ पाळ्यांचे नियोजन करता येते; मात्र प्रत्यक्ष गरज परिस्थितीनुसार बदलते.

५. तांबेरा रोग व्यवस्थापन

या चार जातींमध्ये पानावरील आणि खोडावरील तांबेरा रोगाविरुद्ध प्रतिकारकता नोंदवण्यात आली आहे. त्यामुळे रोगाचा धोका कमी होऊ शकतो. तरीही शेताचे नियमित निरीक्षण करावे आणि रोगाची लक्षणे दिसल्यास स्थानिक कृषी तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा. प्रतिकारकता म्हणजे सर्व परिस्थितीत रोग होणारच नाही, अशी हमी नाही.

कोणत्या परिस्थितीत कोणती गव्हाची जात निवडावी?

• MACS महाबल: वेळेवर पेरणी आणि बन्सी गव्हासाठी.
• MACS विंध्य: वेळेवर पेरणी, सिंचित परिस्थिती आणि सरबती गव्हासाठी.
• MACS शिवनेरी: ऊस तोडल्यानंतर उशिरा पेरणी आणि पोषणमूल्यांना प्राधान्य देणाऱ्या शेतकऱ्यांसाठी.
• MACS ताम्हिणी: उशिरा पेरणी, कमी कालावधी आणि द्वीपकल्पीय व मध्य भारतातील योग्य परिस्थितीसाठी.